CÁC DÒNG NHẠC Ở MIỀN NAM GIAI ĐOẠN 1954
- 1975
Nguyễn Phú Yên
I. VÀI NÉT VỀ VĂN HÓA & VĂN NGHỆ Ở
MIỀN NAM.
1.
Về
giáo dục:
Trong khoảng
năm năm đầu tiên, vượt qua khó khăn về chính trị và kinh tế, VNCH đã có một số
thành tựu: xã hội dần ổn định, kinh tế phát triển, định cư gần 1 triệu dân di
cư từ miền Bắc, thành lập Viện Đại học Sài Gòn rồi đến Viện Đại học Huế năm
1957. Lần lượt sau đó là các viện đại học
Đà Lạt, Cần Thơ, Vạn Hạnh, Minh Đức, Hòa Hảo, Cao Đài, Viện Hán học (Huế)
và các trường đại học cộng đồng ở Tiền Giang, Nha Trang, Sài Gòn, Đà Nẵng, Vĩnh
Long, Ban Mê Thuột... Miền Nam đã có một triết lý giáo dục tốt đẹp là nhân bản
(humanistic), dân tộc (nationalistic) và khai phóng (liberal), được xác định từ
cuộc họp Đại hội Giáo dục quốc gia (lần 1) tại Sài Gòn năm 1958 và sau đó được
ghi vào hiến pháp.
2.
Về hoạt
động báo chí văn nghệ:
Ngay sau ngày đất nước phân ly, một số văn
nghệ sĩ miền Bắc di cư cùng với văn nghệ sĩ các tỉnh miền Nam đã gia nhập đội
ngũ hoạt động văn nghệ đa dạng. Một số tạp chí văn học nghệ thuật ra đời khá sớm.
Ngoài các báo xuất bản ở Sài Gòn, còn có
nhiều báo văn nghệ ở các địa phương cũng sôi động không kém. Tuy đứng ngoài
chính trị, một số ít tạp chí vẫn bị các cơ quan thông tin (sau này gọi là Sở Phối
hợp nghệ thuật) kiểm duyệt bằng cách chỉ thị cho các nhà in gỡ bỏ hoặc lật ngược
chữ chì những đoạn cắt bỏ hoặc ghi chữ “tự ý đục bỏ”.
3.
Về hoạt
động biểu diễn và sáng tác âm nhạc:
Để có hoạt động ca nhạc, ngoài lực lượng
sáng tác là các nhạc sĩ còn phải kể đến lực lượng ca sĩ. Họ đến từ các tài năng
ca hát ở mọi miền, của Đài phát thanh Pháp Á, các chương trình tuyển lựa ca sĩ
của các đài phát thanh trung ương và địa phương, sự khám phá của các nhạc sĩ,
các lớp đào tạo của các trường chuyên nghiệp, các lớp thanh nhạc tư nhân và các
ông bầu với các lò đào tạo độc lập.
II. TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở VIỆT NAM.
Ở Việt
Nam, cùng với sự xâm lược của thực dân Pháp, văn hóa Pháp và phương Tây đã xâm
nhập đất nước ta, ảnh hưởng nhất định đến tư tưởng và tình cảm các tầng lớp dân
chúng thời ấy. Sự thay đổi về chế độ chính trị, sự biến động trong kết cấu xã hội,
đổi thay về cuộc sống và tâm trạng đã tác động đến quá trình sáng tác, cảm xúc,
suy nghĩ của người trí thức. Về mặt nghệ thuật, chủ nghĩa lãng mạn phương Tây
(cùng một số trào lưu khác sau đó như tượng trưng, siêu thực) xuất hiện từ một
thế kỷ trước đó đã để lại dấu ấn rõ nét và tạo nên một trào lưu nghệ thuật mới
trong văn chương, hội họa, âm nhạc Việt Nam, trong đó mạnh mẽ nhất vẫn là ở
lĩnh vực văn chương và âm nhạc kể từ đầu thập niên 1930 trở đi.
* Âm nhạc lãng mạn.
Các nhạc sĩ Việt Nam trong giai đoạn đầu của nền tân nhạc cảm thấy có
nhu cầu sáng tác bài hát của chính mình trên cơ sở ký âm pháp Tây phương. Nhu cầu
này có động lực tất yếu là sự đổi thay của xã hội, từ đó thị hiếu mới nảy sinh
và công chúng đô thị ưa chuộng sự mới lạ trên nhiều lĩnh vực nghệ thuật, trong
đó có âm nhạc nói chung, ca hát nói riêng. Như vậy ngay từ những năm 1930 chúng
ta đã có những sáng tác thuần Việt ra đời, trong đó có những bài hát chịu ảnh
hưởng âm nhạc Tây phương song cũng không ít những bài hát mang ngôn ngữ âm nhạc
dân tộc. Trong buổi đầu của phong trào tân nhạc, có nhiều nhạc sĩ hoạt động đơn
lẻ song cũng có nhiều nhạc sĩ qui tụ thành từng nhóm do cùng sở thích, chủ
trương và môi trường hoạt động. Những nhóm này đã có nhiều tác phẩm có giá trị
nghệ thuật; họ cũng là những người tiên phong trong phong trào sáng tác và phổ
biến những bài tân nhạc đầu tiên, tạo được ảnh hưởng lớn lao trong quần chúng
và có vai trò lịch sử nhất định trong quá trình hình thành và phát triển nền
tân nhạc Việt Nam. Có thể kể đến những bài hát đầu tiên xuất hiện sớm trong
phong trào tân nhạc như Bẽ bàng
(1935), Nghệ sĩ hành khúc (1937) của
Lê Yên; Tiếng sáo chăn trâu (1935), Bên hồ liễu (1936), Bóng ai qua thềm (1937) của Văn Chung; Xuân năm xưa (1936) của Lê Thương; Gió thu (1937), Tiếng hát đêm
thu (1938), Biệt ly (1939) của
Dzoãn Mẫn…
Chủ
nghĩa lãng mạn do vậy đã trở thành chốn nương náu êm đềm cho một số nhà thơ,
nhà văn, nhạc sĩ. Bắt đầu xuất hiện nơi họ nhu cầu tình cảm mới, thị hiếu thẩm
mỹ và rung động mới. Âm nhạc lãng mạn Việt Nam phát triển từ trong bối cảnh đó.
Chính
ngay từ bước đầu giai đoạn hình thành nền tân nhạc Việt Nam, đặc biệt trong những
năm từ 1935-1938 trở đi, chúng ta thấy xuất hiện rất sớm những tác phẩm lãng mạn
trong số rất nhiều ca khúc ở nhiều thể loại. Chúng ta dễ dàng nhận ra sự khai
sinh dòng ca khúc lãng mạn có tiền đề thứ nhất là sự tiếp thu luồng âm nhạc
phương Tây (ca khúc lãng mạn châu Âu thế kỷ XIX và nhạc nhẹ cổ điển) cùng với
trào lưu lãng mạn phương Tây đang xâm nhập vào đất nước; đồng thời tiền đề thứ
hai quan trọng không kém là thành tựu rực rỡ của văn chương lãng mạn Việt Nam
vào thời kỳ này (đặc biệt phong trào thơ mới và nhóm Tự Lực văn đoàn) đã tác động
và tăng nguồn lực cho âm nhạc lãng mạn. Nhiều tác giả đã chọn khuynh hướng lãng
mạn và trung thành với lựa chọn đó. Bên cạnh những bài sử ca, bài ca cách mạng,
ca khúc lãng mạn đã chiếm được cảm tình của quần chúng, được đông đảo người yêu
nhạc nghe, hát và truyền lại cho các thế hệ sau.
III. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN CÁCH MẠNG.
Ở đây chúng tôi sử dụng từ lãng mạn
cách mạng của Dimitri Pisarev (1840-1868, nhà văn và nhà phê bình dân chủ
cách mạng Nga) (1) để chỉ những tác phẩm nói lên khát vọng của người
dân Việt trong cuộc kháng chiến chống Pháp, hướng về tương lai, mơ ước những điều tốt đẹp và thái độ căm ghét
đối với thực tại còn đen tối. Đó là những bài hát chưa phải là ca khúc cách
mạng (với nội dung cổ động quần chúng, là vũ khí tư tưởng trong cuộc đấu tranh
cách mạng, thường có tiết tấu mạnh mẽ) mà là ca khúc lãng mạn có nội dung mang
tính chiến đấu và yêu nước, giai điệu và ca từ vẫn còn chất bay bổng, nhẹ
nhàng.
Các nhạc sĩ vẫn đem vào tác phẩm của mình không những hình ảnh của thời
cuộc mà còn những rung cảm, tâm tư của người nghệ sĩ chưa hẳn thoát khỏi ảnh
hưởng của chủ nghĩa lãng mạn. Có thể xem họ là những người tiếp nối cảm hứng
lãng mạn trước đó nhưng do xuất hiện trong hoàn cảnh mới, thời đại mới, rõ ràng
tác phẩm của họ đã mang nội dung mới. Ngoài khuynh hướng lãng mạn trữ tình, đã
hình thành khuynh hướng lãng mạn cách mạng có diện mạo mới, màu sắc mới trong
sáng tạo. Đó là cảm hứng lạc quan trong cuộc kháng chiến với các bài hát có
giai điệu và tiết tấu trong sáng, tạo cho lớp thanh niên niềm tin yêu trước
cuộc sống. Quy tụ trong khuynh hướng này là những nhạc sĩ tuổi đời còn trẻ, háo
hức với cuộc sống, do đó ca khúc của họ là những cảm xúc mới khi họ biết đặt
cái tôi của mình trong quan hệ với số phận đất nước. Có thể nói đó là Văn Chung
(1914-1984) - thuộc thế hệ tiên phong của nền tân nhạc Việt Nam, một trong ba
nhạc sĩ của nhóm Tricéa. Tiếp đó là NS Dương Minh
Ninh (1922-2020), Anh
Việt (1927-2008), Lương Ngọc Trác (1928-2013), Lê Trực (1928-1967), Đan Thọ (sinh năm 1924), Phan
Huỳnh Điểu (1924-2015), Minh Quốc (1926-2003), Đỗ
Nhuận (1922-1991), Phạm Duy
(1921-2013), Trần Hoàn (1928-2003)…
IV. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN TRỮ TÌNH.
Khác với chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa
lãng mạn khẳng định cái tôi, cái bản ngã riêng tư đặc thù chứ không phải cái ta
chung cho mọi người. Ta gặp trong âm nhạc lãng mạn những chủ đề đậm nét trong
văn chương lãng mạn như hình ảnh người thiếu nữ, ngợi ca tình yêu, những giấc mộng
tình, sự đam mê, nỗi buồn, sự cô đơn, sự
luyến tiếc và nỗi bất hạnh. Nhà lãng mạn còn phô diễn tình yêu thiên nhiên, yêu
quê hương đất nước, hoài niệm nét đẹp của dân tộc, mơ tưởng một thế giới khác lạ
trong tưởng tượng, dấn thân vì khát vọng tự do, biểu lộ lòng yêu nước sâu sắc,
lòng nhân ái, lý tưởng cao đẹp đầy tính nhân văn.
Ca khúc lãng mạn đề cao tình yêu lứa
đôi, vì vậy tình yêu đó là cảm hứng chủ đạo và bất tận của các nhạc sĩ lãng mạn.
Tình yêu trong các ca khúc của họ xuất hiện dưới nhiều dáng vẻ phong phú, đi đến
tận cùng sâu thẳm của cảm xúc, lột tả trọn vẹn mọi sắc thái cực đoan của tình cảm
yêu đương. Đó thường là những bài ca đẹp đẽ, trong sáng hoặc đầy thương cảm,
não tình, bi lụy được tác giả lấy cảm hứng từ kinh nghiệm của chính bản thân
mình hoặc hóa thân vào trạng huống của đối tượng được mô tả. Dù từ nguồn cảm hứng
nào, tác giả phải truyền đạt được rung cảm để người nghe có thể sống lại rung cảm
đó như chính mình, có như vậy tác phẩm mới
thành công. Phần lớn ca khúc lãng mạn đều đạt được hiệu quả đó bởi chính tình cảm
chân thực của tác giả, nguồn cảm hứng không bị tác động bởi những yếu tố ngoài
nội tâm, điều này được minh chứng bằng sự tồn tại và sức sống của ca khúc lãng
mạn trong nhiều thập niên kể từ lúc tác phẩm đầu tiên ra đời.
V. DÒNG CA KHÚC VỀ CHIẾN TRANH.
Sau ngày chia cắt đất nước, có thể nói lịch sử của dân tộc
là lịch sử của những thanh niên đi vào cuộc chiến. Thật vậy, hoàn cảnh đất nước
đã đẩy những người con đất Việt đi vào guồng máy chiến tranh, bó buộc những thế
hệ thanh niên, lớp này tiếp lớp khác, ròng rã hai mươi năm cầm súng lên đường
cho đến ngày tàn của chiến tranh. Hiếm có một gia đình nào thoát khỏi nỗi ám ảnh
khôn nguôi của khói lửa đạn bom, cửa nhà tan nát, thân vùi chiến địa; hiếm có một
gia đình nào không có người thân hoặc dòng họ tham gia vào cuộc chiến. Họ đã ra
đi như thế để viết nên một giai đoạn bi tráng của lịch sử với không khí chiến
tranh ngập tràn trên các trang văn, dòng nhạc...
Âm nhạc của người đi vào cuộc chiến ra đời trong bối cảnh
như thế, do chính họ viết nên hoặc người khác viết về họ. Âm nhạc đó có thể vẽ
ra được thực trạng của xã hội chiến tranh trên đất nước, ở đó hình ảnh người cầm
súng nổi bật hơn cả. Âm nhạc đó thể hiện tâm tình của người thanh niên với đủ mọi
trạng thái cảm xúc khi họ bị ném vào cuộc chiến tương tàn. Đó cũng là lời than
thở, nỗi đau đời của những người ở lại đằng sau khói súng nhưng vẫn không quên
người bước ra chiến tuyến. Cho nên âm nhạc đó không chỉ là tâm tình của người
thanh niên viết về mình, viết về đời lính mà còn là nỗi khắc khoải của những
người mẹ, người em và tất cả mọi người thân thuộc khác trong gia đình hay bạn
bè, làng xóm... Nói rộng ra, đó là tiếng nói của một thế hệ sinh ra trong chiến
tranh, của cả một dân tộc.
VI. PHONG TRÀO DU CA.
Du ca là một đoàn thể hoạt động về văn hóa
và văn nghệ phục vụ cộng đồng. trong đó sinh hoạt ca hát có đặc điểm là người
nghe lẫn người hát đều cộng tác với nhau, hát chung với nhau, mục đích là tác động
tinh thần và cảm hóa người nghe để tất cả cùng có ý thức phục vụ xã hội, khơi động lòng hăng hái của tuổi trẻ
tham gia công tác tự nguyện xây dựng quê hương. Ngoài các bài ca sinh hoạt vui
tươi, phấn khích, lành mạnh, phần lớn sáng tác của anh em phong trào du ca chất
chứa tình tự dân tộc, lòng yêu quê hương, những suy tư của người dân một nước
nhược tiểu muốn vươn lên để thay đổi số phận của dân tộc mình, nói lên ước vọng
hòa bình khi đất nước còn chìm đắm trong chiến tranh.
Với toàn bộ tác phẩm của mình cùng những
sinh hoạt cộng đồng, công tác xã hội diễn ra trong một thập niên ở miền Nam,
phong trào du ca đã hoàn thành tôn chỉ của một tổ chức thanh niên là dùng tiếng
nhạc lời ca để tạo ra môi trường lành mạnh cho hoạt động của tuổi trẻ.
VII. DÒNG CA KHÚC PHẢN CHIẾN.
Phản chiến là một từ có thật trong đời sống xã hội miền Nam,
nhất là từ ngày chia cắt đất nước. Dù ai có phủ nhận hay không thích từ này thì
tâm lý phản chiến đã tiềm tàng trong tâm cảm người Việt qua mấy mươi năm triền
miên trong bom đạn. Có thể không tự dưng có ngay nhạc phản chiến nhưng tâm lý
trên dằng dặc qua cuộc chiến tranh và người dân Việt không còn muốn sống trong
thống khổ vì chiến tranh.
Có thể
bước đầu người Việt chỉ nhận diện bộ mặt chiến tranh với bao cảnh đầu rơi máu đổ,
quê hương điêu tàn qua bao nhiêu thế hệ. Chiến tranh đã đi vào trong âm nhạc Việt
từ rất sớm khi quân Pháp gieo bao tang tóc trên quê hương Việt Nam.
Sau ngày chia cắt đất nước, người dân lại
phải bị cuốn vào cuộc chiến tàn khốc hơn, chiến tranh dữ dội hơn, người ngã xuống
nhiều hơn nên tâm lý chán ghét chiến tranh có lúc bùng phát mạnh mẽ. Có thể nói
tâm lý chán ghét đó không phải của riêng ai, mà có trong hầu hết mọi người dân,
trong đó có người thanh niên bị gọi vào quân ngũ, và ở cả những người lính đào
ngũ, phải thường xuyên đối diện với cảnh chết chóc của đồng đội, của người dân
vô tội. Nhiều nhạc sĩ đã bày tỏ điều này trong một số tác phẩm nhận diện chiến
tranh và mơ ước hòa bình.
VIII. NHẠC TRẺ.
Chiến tranh Việt Nam kéo dài ngày mỗi
tàn khốc và bi thương khiến một bộ phận thanh niên mệt mỏi, chán chường. Thời
đạn lửa tạo cho một bộ phận lớp trẻ ở các đô thị cảm giác như đời sống bế tắc
và phần nào họ nhuốm tinh thần bi quan. Dù đời sống ở phần lớn các các thành
thị miền Nam có phần yên bình, không nguy hiểm như vùng thôn quê và rừng núi xa
xôi, nhưng tuổi trẻ vẫn mong ước có được một thứ gì bồi đắp để giữ được hy vọng
dù mong manh. Nhạc trẻ được ưa thích, có thể phản ảnh một phần về tâm trạng này.
Nhạc
trẻ buổi đầu thường được gọi là nhạc kích động. Phong trào ra đời và phát triển
mạnh trong hai thập niên 1960 -1970, do các bạn trẻ lúc ấy yêu thích dòng nhạc
pop rock Âu Mỹ, đã tìm cách thể hiện sở thích của mình bằng cách phổ biến dòng
nhạc ấy trong giới trẻ cùng với sự hỗ trợ của công nghệ âm thanh, băng đĩa thời
bấy giờ.
Chiến tranh kéo dài trên đất nước, ngày
càng mãnh liệt, làm tâm trạng thanh niên thiếu nữ mòn mỏi trong khát khao yên
bình, muốn vươn lên để xây dựng tương lai. Dù chiến tranh chưa làm xáo trộn
nhiều đời sống ở Sài Gòn cũng như các thành thị miền Nam và sự nguy hiểm không
thường xuyên và tàn khốc như ở các vùng thôn quê và rừng núi, những người tuổi
trẻ vẫn khao khát một thứ âm nhạc nói lên tâm trạng và khát vọng của chính mình
để bồi đắp tâm hồn. Nhạc trẻ được ưa thích vì có thể phản ảnh phần nào tâm trạng
này của một lớp thế hệ thanh niên bị đóng khung trong các đô thị miền Nam như
thế.
IX. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU.
Trong cuộc đấu tranh của nhân dân đô thị miền Nam, lực lượng
học sinh, sinh viên luôn luôn đứng ở tuyến đầu đầy nhiệt huyết và dũng cảm. Họ
có nhiều hình thức đấu tranh phong phú: hội thảo, bãi khóa, biểu tình, truyền
đơn, biểu ngữ, tuyên cáo, phát thanh với những ngày tuyệt thực, những đêm không
ngủ… Gắn chặt với những loại hình đấu tranh này, họ còn dùng những hoạt động
văn hóa nghệ thuật mang tính chất xung kích, dễ tác động vào lòng người như báo
chí, thơ ca, âm nhạc, hội họa, múa, hoạt cảnh, kịch… Hàng chục tờ báo ronéo,
hàng ngàn bài báo bài thơ ra đời, hàng trăm bài hát đấu tranh đã đến với tầng lớp
thanh niên, sinh viên, học sinh, đến với đông đảo người dân trên khắp các đô thị
miền Nam. Các hình thức biểu diễn của các đội văn nghệ xung kích cũng đa dạng.
Trên các đường phố, các sinh viên học sinh chỉ cần một hai cây đàn guitar gọn
nhẹ để bắt nhịp cho các giọng ca của tuổi trẻ đầy khí thế trong các cuộc xuống
đường. Trong các sân trường, trên các giảng đường đại học, họ có những màn đơn
ca, hợp ca, vở kịch, hoạt cảnh do sinh viên sáng tác bày tỏ lòng yêu nước
thương nòi, yêu quê hương của họ. Đó là những vũ khí sắc bén góp phần vào cuộc
đấu tranh để chống lại áp bức, bất công, kêu gọi quyền sống, đòi chấm dứt chiến
tranh, đòi độc lập và hòa bình cho quê hương.
Trong hoàn cảnh mới của thập niên 1960-1970, chúng ta có thể
nhận ra tác động xã hội rõ rệt của phong trào Nhạc sinh viên tranh đấu mà giới
trẻ thường gọi là phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”. Những người sáng tác
các bài hát đấu tranh là những nhạc sĩ sinh viên và cả những người say sưa truyền
bá tiếng hát ấy cũng chính là lớp trẻ lớn lên giữa lòng quần chúng. Họ biết phản
ánh tâm tư, tình cảm, nhịp đập con tim của chính mình cũng như ghi lại tiếng
nói của lương tâm và ước vọng của quần chúng. Do xuất thân từ sinh viên các
phân khoa văn chương, khoa học, luật hoặc y khoa, họ chưa bao giờ là nhạc sĩ
chuyên nghiệp nhưng khi đứng vào đội ngũ thanh niên đấu tranh đô thị họ tự viết
lên tâm tình và truyền cảm hứng cho một lớp thế hệ trẻ và chính họ đã góp phần
cho phong trào lớn mạnh. Vì là tiếng nói chân thật phát ra tự đáy lòng, các ca
khúc trong phong trào văn nghệ học sinh, sinh viên thật sự đã làm rung động
trái tim của mọi tầng lớp nhân dân.
Phong trào Nhạc sinh viên tranh đấu - tiếng hát lương tâm của
một thời đại - đã đề lại dấu ấn sâu đậm trong lòng thanh niên về một nền văn
nghệ dấn thân, yêu nước miền Nam, khêu gợi được tinh thần dân tộc, đã góp phần
cống hiến xứng đáng cho nền âm nhạc đương đại của lớp trẻ Việt Nam trong hoàn cảnh
chiến tranh khốc liệt của đất nước.
X. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC SINH HOẠT CỘNG
ĐỒNG.
Ở miền Nam nếu các nhạc sĩ dành
nhiều công sức để viết hàng chục ngàn bài hát dành cho người lớn thì nhạc cho
thiếu nhi chiếm một số lượng khiêm tốn hơn. Tuy nhiên vẫn có nhiều nhạc sĩ với
muôn vàn yêu thương tuổi nhỏ âm thầm quan tâm và nghĩ đến nhu cầu vui chơi ca
hát để sáng tác những bài hát cho các em. Vì vậy trong sinh hoạt vui chơi của
tuổi thơ vẫn có rất nhiều bài hát vui tươi, phấn chấn, phù hợp với tâm lý lứa
tuổi, đôi khi mang tính chất giáo dục qua những câu chuyện thể hiện qua các
giai điệu dễ nhớ, dễ thuộc.
Trước hết đó là những bài nói về lứa
tuổi được yêu thương của các em, các bài đồng dao vốn có sẵn trong kho tàng dân
gian, sau đó là những khúc nhạc đơn giản từ trong cuộc sống hằng ngày, từ môi
trường xã hội chung quanh và từ thiên nhiên diệu kỳ. Các nhạc sĩ bằng con mắt
nghệ thuật, bằng cảm xúc hồn nhiên đã đem đến cho các em những khúc ca dễ gây ấn
tượng và đọng lại lâu dài trong ký ức của tuổi thơ. Những khúc ca ấy các nhạc
sĩ đôi khi không đặt mình trong tâm thế của lứa tuổi thiếu nhi mà trong tư cách
người lớn để kể chuyện cho các em, rung cảm theo tình cảm của các em bằng tiết
tấu vui nhộn để dễ lôi cuốn thiếu nhi. Ngoài các bài hát có thể hát đơn ca hoặc
đồng ca, chúng ta còn có thể tìm thấy các bài ngắn gọn, dễ nhớ dễ thuộc, thường
hát trong các tập thể, cộng đồng; đó là các tổ chức xã hội, tổ chức tôn giáo
như Hội Thanh niên Thiện chí, Chương trình Phát triển Sinh hoạt học đường
(CPS), Hội Hướng đạo Việt Nam, Thanh Sinh Công, Gia đình Phật tử, Du ca Việt
Nam…
Ngoài những bài ca dành cho thanh
thiếu nhi trong các hoạt động tập thể, cộng đồng, còn có những bài riêng cho
các tổ chức tôn giáo. Các bạn chỉ hát khi có các sinh hoạt riêng của tôn giáo
mình, chẳng hạn như các gia đình Phật tử. Lời ca trong các bài hát Phật giáo
thường tập trung vào nội dung ca ngợi đức Phật, ca ngợi triết lý đạo Phật, tinh
thần bi trí dũng, luật nhân quả, sự vô thường… hoặc những bài diễn tả tình cảm
nhớ thầy, nhớ chùa…
Trong sinh hoạt mang tính chất xã
hội của thanh thiếu niên miền Nam, các hoạt động của lứa tuổi này đã đem lại
sinh khí tươi vui bên ngoài giáo dục gia đình và học đường bằng những kỹ năng cần
thiết trong cuộc sống. Trong hoạt động này phương tiện âm nhạc đã góp phần quan
trọng nối kết những tâm hồn tuổi trẻ vào trong những tập thể cùng chung ý hướng
xây dựng lý tưởng tươi đẹp của tuổi trẻ trong công cuộc xây dựng quê hương Việt
Nam.
XI. DÒNG NHẠC HÙNG CA.
Bên cạnh các bài hát trữ tình về quê hương và đôi lứa, các
nhạc sĩ cũng đã viết rất nhiều bài hùng ca để thể hiện những cảm xúc phấn chấn,
lạc quan đầy hào khí của những thế hệ thanh niên trước những biến đổi của lịch
sử đất nước. Những bài hùng ca ấy có thể tìm thấy trong các đề tài sử ca, thanh
niên ca, kháng chiến ca, quốc ca…
1. SỬ CA
Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của những cuộc chiến chống
ngoại xâm. Trong suốt cuộc trường chinh đó, những chiến công vẻ vang của các
anh hùng dân tộc, những địa danh lịch sử đã tạo cho nhiều thế hệ người Việt niềm
tự hào và hãnh diện. Ngay từ thời kỳ đầu của nền tân nhạc Việt Nam, các nhạc sĩ
đã có được nguồn cảm hứng mạnh mẽ về truyền thống đấu tranh của dân tộc. Những
bài hát ngợi ca lịch sử đó được hình thành từ rất sớm, tồn tại qua nhiều năm
tháng và còn đọng lại mãi trong trong tâm thức của người dân Việt. Những bài sử
ca còn để hun đúc tinh thần yêu nước thương nòi cho nhiều thế hệ tương lai.
Những bài sử ca đã góp phần khắc họa hình ảnh của các anh
hùng lịch sử, niềm tự hào về dân tộc và khêu gợi lòng yêu nước của mọi tầng lớp
dân chúng, nhất là vào thập niên 1940-1950 khi đất nước còn đang chiến đấu
giành lại độc lập cho nước nhà. Nền tân nhạc đang ở giai đoạn hình thành nhưng
đã đóng góp những giai điệu hào hùng trong cuộc chiến đấu này.
2. THANH
NIÊN CA
Có những bài hát với âm điệu vui tươi, phấn khởi khiến cho
lòng người phơi phới, con tim rộn rã, biết yêu đời, yêu người. Để gọi những bài
hát ấy, có thể mượn danh từ của nhạc sĩ Phạm Duy: thanh niên ca. Đó là bài hát
dành cho thanh niên, nói lên tâm trạng, chí khí và ước vọng của thanh niên. Một
dung mạo khác của âm nhạc miền Nam sử dụng, thừa hưởng các sáng tác của những
nhạc sĩ ra đời từ khi nền tân nhạc hình thành và được tiếp nối sau đó. Đây cũng
là niềm cảm hứng bất tuyệt để những nhạc sĩ trẻ tuổi muốn giãi bày tình cảm
trong sáng trong cuộc sống dẫu còn nhiều nghịch cảnh và khó khăn trước tình
hình đất nước chưa sạch bóng quân thù. Niềm yêu đời, yêu cuộc sống đã đưa họ tiến
về phía trước với dáng vẻ hiên ngang của người thanh niên.
Đó cũng là tiếng kèn xung trận của
bao lớp thanh niên để từ đó khai sinh những bài kháng chiến ca trong giai đoạn
chống Pháp, trong đó có những bài sau đó đã trở thành quốc ca của hai miền và
những bài quân ca sau thời gian đất nước phân ly.
3.
KHÁNG CHIẾN CA
Nền tân
nhạc Việt Nam ra đời giữa lúc đất nước đang chống giặc ngọai xâm, những chàng
trai đất Việt một lòng vì non sông lên đường cứu nước. Các nhạc sĩ của thời điểm
ấy phần lớn là lớp thanh niên đầy nhiệt huyết, họ cũng đứng trong hàng ngũ những
người kháng chiến. Do đó nguồn cảm hứng nghệ thuật của họ đều liên quan đến vận
mệnh đất nước và lòng yêu nước sâu sắc của bao thế hệ thanh niên. Những bài hát lãng mạn cách mạng là khúc dạo đầu
cho những tình cảm hào hùng trong các nhịp điệu oai hùng được đẩy lên thành những
bài ca thúc giục mạnh mẽ, hùng tráng vang lên trên mọi nẻo đường kháng
chiến.
4. QUỐC CA
Giữa năm 1944, Văn Cao hoạt động yêu nước tại Hải Phòng. Cuối
năm 1944, Văn
Cao về công tác tại báo Độc Lập đóng ở Bát Tràng, ngoại thành Hà Nội. Thời
gian này ông gặp lại Vũ Quý, một
cán bộ Việt Minh mà ông đã quen biết trước đó. Vũ Quý thuyết phục ông tham gia
Việt Minh và sáng tác một ca khúc cho Mặt trận, vì anh em du kích ở Việt Bắc chỉ
có mấy bài hát thanh niên thôi. Văn Cao bắt tay viết ca khúc đó chỉ vào một đêm
tại căn gác số 171 phố Mongrant (nay là phố Nguyễn Thượng Hiền, quận Hai Bà
Trưng, Hà Nội). Khi viết xong phần nhạc, Văn Cao đưa cho người bạn tên Đỗ Hữu
Ích viết lời, hai người cùng xem lại và thế là hoàn thành bài hát, họ đặt tên
cho tác phẩm là Tiến quân ca. Ban đầu
bài hát có tính chất trang nghiêm, nhịp điệu chậm rãi, là một bài chính ca, được
in trên báo Độc Lập tháng
11-1944. Ngay từ khi ra đời, bài hát được coi
là bài hát chính thức của Mặt trận Việt Minh.
Năm 1945, sau khi Nhật đảo
chính Pháp, chính quyền Nhật tuyên
bố "trao trả độc lập" cho Việt Nam. Chính
phủ Đế quốc
Việt Nam được
thành lập (từ tháng 3 đến tháng 8-1945), tuyên bố độc lập và Nội các Trần Trọng Kim quyết định chọn quốc thiều là bài Đăng đàn cung - một bài trong nhạc lễ của triều Nguyễn. Từ năm 1948, Thủ tướng
Nguyễn Văn Xuân của Quốc gia Việt Nam (1948-1955) lại chọn bài hát Tiếng gọi
sinh viên của Lưu Hữu Phước làm quốc
ca và đổi tên là Tiếng gọi công dân, có sửa đổi một số lời ca.
Vào tháng 3-1956, Quốc hội Lập hiến Việt Nam Cộng Hòa khai mạc, một trong những nhiệm vụ của
Quốc hội là chọn quốc kỳ và quốc ca.
oOo
Nhìn lại ca nhạc trong thời gian chiến tranh, chúng ta nghe
phần lớn những bài hát bày tỏ tâm trạng đau buồn của người dân trải qua những
thảm cảnh lâu dài, điều đó là tình cảm tất yếu không tránh khỏi. Tuy nhiên, bên
cạnh đó vẫn còn mãi những bài hát tự hào về lịch sử, về lớp thanh niên yêu nước
sẵn sàng lên đường chống giặc ngoại xâm trong kháng chiến chống Pháp, trong bảo
vệ lãnh thổ thiêng liêng của đất nước. Đó là những âm điệu hào hùng luôn gây niềm
phấn chấn cho một dân tộc trải qua những cuộc chiến dằng dai khiến đất nước
điêu linh. Những bài hùng ca luôn là niềm tin yêu mãnh liệt trong cuộc sống của
bao thế hệ thanh niên trót sinh ra trong chiến tranh, đóng góp xứng đáng vào di
sản âm nhạc của đất nước ta.
N.P.Y.
(bài tham luận trình bày tại hội thảo của Trường
ĐHKHXH & NV TP.HCM tháng 12-2024)