869 . TIỂU LỤC THẦN PHONG - HỠI NGƯỜI, ĐỌC THƠ, IN SÁCH, LÀM THƠ

                                                                                            

HỠI NGƯỜI

Ngồi bar sung sướng quá chừng

Ngồi thiền mỏi gối đau lưng quá trời

Làm sao cho trọn hỡi người?

Niết Bàn, địa ngục không rời tự tâm

 

ĐỌC THƠ

Bây chừ ngồi đọc thơ tôi

Dở chừng cuốn tập nữa rồi ngẩn ngơ

Nào đâu phải chuyện tình cờ

Kể từ năm nọ đến giờ nhân duyên

 

IN SÁCH

Phát hành kiếm chuyện mà chơi

Có đâu dám khịa với người thế gian

Vì chưng mộng cũ chưa tàn

Tháng năm qua vẫn chảy tràn tâm tư

 

LÀM THƠ

Chồng người bạc chảy vàng ròng

Chồng em nhặt nhạnh từng đồng thấy ghê

Thế mà nặng nợ đam mê

Làm tình chẳng đủ làm thơ bù trừ

870 . VÕ PHÚ - HOA CÚC TRẮNG.

                                                                                               

VIẾT TRUYỆN TRONG LÚC LÁI XE?

 

Tôi không biết các nhà văn khác thường viết truyện ngắn hay tiểu thuyết của họ vào lúc nào? Có lần  tôi từng đọc đâu đó rằng, một văn/thi sĩ  cần một căn phòng yên tĩnh, một chiếc bàn gỗ quen thuộc, một tách cà phê nóng bên cạnh và vài bản nhạc nhẹ làm bạn đồng hành. Hay có người thích viết vào buổi sáng. Cũng có người chỉ tìm được cảm hứng vào lúc nửa đêm, khi cả thế giới đã chìm vào giấc ngủ, để những câu chữ âm thầm trong lòng mới bắt đầu thức dậy…

Còn tôi? Tôi viết truyện ngắn vào những lúc chẳng giống ai. Tôi viết khi đang lái xe. Nhưng, xin đừng vội giật mình. Tôi không vừa cầm vô-lăng vừa cặm cụi viết trên giấy, cũng không phải kiểu người liều lĩnh vừa lái xe vừa ghi chép những dòng chữ. Tôi chỉ viết bằng trí tưởng tượng… Những câu chuyện của tôi thường bắt đầu từ những chuyến đi xa, trên những xa lộ dài hun hút của nước Mỹ, nơi chiếc xe băng qua những tiểu bang nối tiếp nhau như những trang sách đang được mở ra trước mắt. Ðó cũng là lý do tôi thích lái xe (“đi du lịch bụi") đường xa vào ban đêm. Có lẽ nhiều người sẽ thấy đó là một sở thích kỳ lạ?

Ban đêm vốn là lúc người ta tìm về sự nghỉ ngơi, đóng lại những lo toan của một ngày dài. Nhưng đối với tôi, đó lại là khoảng thời gian tâm hồn trở nên tỉnh táo và rộng mở. Khi vợ con đã ngủ say trong xe, khi những câu chuyện thường nhật tạm lắng xuống, khi tiếng trò chuyện quen thuộc không còn vang lên bên cạnh, không gian chỉ còn lại tiếng động cơ đều và ánh đèn pha, rọi thẳng về phía trước, tôi cảm thấy mình như một người lữ hành đi giữa một thế giới riêng biệt.

Ngoài khung cửa kính là những cánh đồng rộng lớn chìm trong bóng tối. Hay những thị trấn nhỏ nằm im lìm dưới ánh đèn vàng nhạt. Hay những bảng hiệu ven đường lướt qua trong vài giây rồi nhanh chóng biến mất vào màn đêm. Có những đoạn đường tôi chạy hàng trăm dặm mà phía trước chỉ còn vài chiếc xe tải đường dài, lặng lẽ cùng tôi chia sẻ một hành trình không tiếng nói…

Chính trong những khoảnh khắc tưởng như cô độc ấy, những câu chuyện bắt đầu tìm đến. Chúng đến nhẹ nhàng như những người khách lạ bước vào tâm trí, mang theo những số phận, những ký ức, những niềm vui và cả những nỗi buồn chưa từng được kể. Và tôi chỉ là người may mắn được ngồi đó, giữa con đường dài trong đêm, để lắng nghe và ghi nhớ.

Trong những chuyến lái xe xuyên bang ấy, tôi chưa bao giờ chủ ý đi tìm nhân vật. Ngược lại, chính những nhân vật lại tìm đến với tôi. Họ không phải là những con người quá xa lạ hay chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng. Phần lớn họ bước ra từ chính cuộc sống thường nhật quanh tôi.  Một người bạn cũ, một người thân trong gia đình, một người hàng xóm, một người khách tình cờ gặp ở quán cà phê, một người đồng hành trên chuyến xe, hay đơn giản chỉ là một câu chuyện được kể lại bởi một người bạn nào đó. Đôi khi chỉ một ánh mắt, một câu nói vu vơ hay một kỷ niệm ai đó vô tình nhắc đến cũng đủ để gieo vào lòng tôi hạt mầm của một truyện ngắn.

Rồi… từ những hạt mầm nhỏ bé ấy, trí tưởng tượng bắt đầu làm công việc của nó. Có khi trước mắt tôi hiện lên hình ảnh một người đàn ông tuổi xế chiều lặng lẽ ngồi trong căn nhà cũ bên bờ biển trong xóm chài nghèo năm xưa... Có khi đó là một người đàn bà trung niên mang trong lòng một bí mật mà suốt mấy chục năm chưa từng đủ can đảm kể với bất kỳ ai. Có khi chỉ là một cậu thanh niên mới rời quê hương, lạc lối, ngơ ngác, đứng lặng giữa đại sảnh phi trường với chiếc va-li nhỏ, vừa háo hức vừa lo lắng trước một tương lai chưa biết sẽ đưa mình về đâu…

Những nhân vật trong đầu/trí tưởng tượng rồi sẽ thành trong truyện ấy… không gõ cửa, không tự giới thiệu tên tuổi hay lai lịch. Họ chỉ lặng lẽ bước vào tâm trí tôi, ngồi xuống và bắt đầu kể câu chuyện của chính họ. Điều kỳ lạ là một khi đã xuất hiện, những nhân vật ấy dường như có đời sống riêng. Tôi là người tạo ra họ, nhưng không phải lúc nào cũng điều khiển được họ. Nhiều lần tôi dự định đưa câu chuyện đi theo một hướng, nhưng chính nhân vật lại lên tiếng phản đối?  Nghe thì có vẻ buồn cười!  Một người đang lái xe giữa đêm khuya lại tranh luận với những con người không hề tồn tại, (dĩ nhiên là chỉ trong tâm trí) nhưng đối với người cầm bút, đó gần như là chuyện rất bình thường. Khi một nhân vật đã thật sự sống trong trí tưởng tượng, họ không còn hoàn toàn thuộc về tác giả nữa. Họ có cá tính, có suy nghĩ, có lựa chọn và nhiều khi chính họ quyết định số phận của câu chuyện. Có lẽ điều thú vị nhất trong quá trình ấy là những đoạn đối thoại. Tôi chưa bao giờ biết chúng đến từ đâu. Chúng cứ thế tự nhiên xuất hiện,  người này nói một câu, người kia đáp lại, rồi câu chuyện dần mở ra như một vở kịch đang diễn ngay trong đầu. Nhiều khi chỉ một câu nói rất bình thường cũng đủ trở thành chiếc chìa khóa mở ra cả một truyện ngắn.

Tôi còn nhớ có lần lái xe qua vùng núi Virginia vào một đêm mưa lất phất. Ngoài cửa kính chỉ có màn mưa và những ngọn đồi chìm trong bóng tối, vậy mà trong đầu tôi bỗng vang lên câu nói của một người cha dành cho con trai: "Con có thể đi xa bao nhiêu cũng được, nhưng đừng bao giờ quên nơi mình bắt đầu." Chỉ một câu nói ấy thôi đã khiến tôi suy nghĩ suốt nhiều giờ. Người cha ấy là ai? Ông đã trải qua những gì để phải dặn con như vậy? Người con sắp đi đâu? Cậu đã bỏ lại điều gì phía sau?... Cứ thế, từ một câu nói ngắn ngủi, một câu chuyện dần dần hình thành. Nhiều lúc tôi chợt nghĩ và hỏi lòng mình tại sao không đợi đến khi về nhà, ngồi ngay ngắn trước bàn viết rồi mới viết?  Nhưng nếu chờ đúng thời điểm, có lẽ tôi chẳng viết được gì cả. Cảm hứng chưa bao giờ là một vị khách biết hẹn giờ. Nó đến bất ngờ như một người lữ khách ghé ngang. Có khi nó xuất hiện lúc tôi đang lái xe trên xa lộ, lúc nhìn một người xa lạ bước qua trước mặt, hay lúc đứng lặng giữa một trạm dừng chân. Điều quan trọng không phải là mình đang ở đâu, mà là mình có đủ lặng để nhận ra sự xuất hiện của nó hay không. Bởi vậy, những chuyến đi dài đối với tôi chưa bao giờ chỉ là những chuyến đi. Chúng là những cuộc gặp gỡ. Mỗi tiểu bang tôi đi qua đều để lại một màu sắc riêng, một mảnh ghép cho câu chuyện sau này. Một con đường nhỏ ở Tennessee có thể trở thành nơi mở đầu cho một truyện ngắn. Một thị trấn cổ ở Pennsylvania có thể mang đến một bối cảnh đầy hoài niệm. Một quán ăn ven xa lộ, nơi những người xa lạ ngồi cạnh nhau chỉ vài mươi phút rồi chia tay mãi mãi, cũng có thể cho tôi một cuộc đối thoại. Tôi luôn tin rằng mỗi con người mình gặp đều mang trong lòng một câu chuyện đáng kể, chỉ có điều phần lớn chúng ta quá bận rộn để dừng lại và lắng nghe.

Đến khi chiếc xe dừng bánh ở nơi cần đến, khi gia đình bắt đầu những kế hoạch của chuyến đi, tôi mới lặng lẽ lấy giấy bút hoặc chiếc máy tính ra. Thực ra lúc ấy tôi không bắt đầu viết từ con số không. Cả câu chuyện đã âm thầm hình thành trong suốt những dặm đường đêm. Việc của tôi chỉ là ghi lại, sắp xếp cốt truyện, chỉnh sửa nhân vật, thêm vào một chút hài hước, một chút nước mắt, một chút bất ngờ và một chút gia vị của đời sống,… giống như người đầu bếp nêm nếm món ăn cho vừa khẩu vị. Có truyện đậm đà, có truyện lại nhẹ nhàng như một tách trà, nhưng tất cả đều rất riêng của chính tôi. Tôi không biết những truyện ngắn mình viết có làm thay đổi được ai hay không? Có thể chúng chỉ đến với vài độc giả tình cờ trong một buổi chiều rảnh rỗi. Nhưng điều đó chưa bao giờ là lý do để tôi cầm bút. Tôi viết không phải để chạy đua với ai, càng không phải để chứng minh mình là một nhà văn. Tôi viết đơn giản vì muốn lưu giữ những điều đang lặng lẽ trôi qua trong đời sống; trong một ánh mắt, một câu nói, một cuộc gặp gỡ, một kỷ niệm, một nỗi buồn hay một niềm vui rất nhỏ… Nếu không được ghi lại, tất cả rồi sẽ tan biến như những ánh đèn xe khuất dần phía sau trên một xa lộ dài trong đêm.

Có lẽ nhiều năm sau, khi tuổi già không còn cho phép tôi lái xe hàng ngàn dặm qua những tiểu bang xa xôi, hay rong ruổi trên quốc lộ PCH-1, hay con đường dài hun hút hai bên là biển trời từ Miami đến Key West...  nữa, điều tôi nhớ nhất sẽ không phải là những con đường đã đi qua, mà là những đêm dài ấy. Những đêm cả thế giới đã ngủ yên, còn tôi lặng lẽ cầm vô-lăng giữa xa lộ vắng. Chiếc xe vẫn đều đặn tiến về phía trước, còn trong đầu tôi, những nhân vật vẫn không ngừng trò chuyện, cười khóc, yêu thương và chia ly. Họ kiên nhẫn chờ tôi kể lại câu chuyện của họ bằng những con chữ. Và tôi hiểu rằng có những truyện ngắn không được sinh ra bên bàn viết, cũng không bắt đầu từ một căn phòng đầy sách hay một tách trà nóng. Chúng được thai nghén trên những cung đường dài, giữa tiếng máy xe đều đều, dưới ánh đèn pha xuyên qua màn đêm…

-oOo-

Và hôm nay, tôi xin được gửi đến quý độc giả một truyện ngắn cũng viết trong trường hợp như vậy... đây là một truyện ngắn được thai nghén trên một chuyến xe từ Richmond khi gia đình tôi đưa con trai trở lại trường James Madison, rồi theo tôi suốt chặng đường trở về nhà. Giữa những dặm xa lộ quen thuộc, khi hai bên đường chỉ còn những cánh đồng, những triền đồi và ánh nắng nhạt cuối ngày, các nhân vật trong truyện lặng lẽ bước vào tâm trí tôi, bắt đầu trò chuyện với nhau. Đến khi về đến nhà, câu chuyện gần như đã hoàn chỉnh. Việc còn lại của tôi chỉ là ngồi xuống, ghi lại những gì đã được viết sẵn trong trí tưởng tượng suốt hành trình ấy. 

 

HOA CÚC TRẮNG

 

Trong khu vườn nho trên ngọn đồi phía tây Charlottesville, gió cuối hạ mang theo hương nho chín và mùi cỏ mới cắt. Những hàng ghế trắng nằm yên dưới ánh nắng dịu dàng. Trên những chiếc bàn đón khách, giữa những bình hoa được cắm hoa hồng trắng và cẩm tú cầu, thấp thoáng một bông cúc trắng nhỏ bé, giản dị… 

Không nhiều người chú ý đến bông cúc trắng nhỏ trong bình, cho đến khi mẹ cô dâu nhìn thấy. Bà bật cười. Tiếng cười khiến mọi người ngạc nhiên, còn Anita chỉ biết cúi đầu. Bởi vì năm năm trước, chính những bông cúc trắng ấy đã suýt khiến câu chuyện tình yêu này không bao giờ có ngày hôm nay…

-oOo-

Lâm vẫn tin rằng trong đời người có những cuộc gặp gỡ giống như một cơn gió. Nó đến rất nhẹ, không báo trước, nhưng đủ làm thay đổi hướng bay của một chiếc lá. Cậu gặp Anita vào buổi sáng đầu tiên bước chân vào Đại học James Madison, giữa thành phố Harrisonburg yên bình của thung lũng Shenandoah.

Đó là những ngày cuối tháng Tám. Mùa hè vẫn còn sót lại chút nắng ấm, nhưng những cơn gió đầu thu từ dãy Blue Ridge đã bắt đầu len qua khuôn viên trường. Những hàng cây phong và sồi quanh The Quad vẫn còn xanh, chỉ vài chiếc lá vàng đầu mùa lặng lẽ rơi xuống trên những lối đi lát gạch.

Lâm khoác chiếc ba lô cũ, bước giữa dòng sinh viên năm nhất đang háo hức tìm lớp và bắt đầu một chương mới của cuộc đời. Lâm là con trai của một gia đình người Việt nhập cư ở Harrisonburg. Cha làm kỹ thuật viên cho một công ty điện tử, mẹ làm nghề may. Hai người dành dụm nhiều năm chỉ để con trai có cơ hội bước vào giảng đường đại học. Với Lâm, ngày hôm ấy không chỉ là ngày đầu tiên của đời sinh viên, mà còn là giấc mơ của cả gia đình. Đang loay hoay nhìn bản đồ trên điện thoại, cậu nghe một giọng nữ vang lên phía sau:

- Xin lỗi... bạn có biết đường đến Burruss Hall không?

Lâm quay lại.

Dưới bóng một hàng cây là một cô gái mặc váy trắng giản dị. Mái tóc nâu buộc hờ sau gáy, đôi mắt màu hạt dẻ ánh lên vẻ bối rối của một sinh viên mới. Trên cổ cô là sợi dây chuyền bạc với mặt hoa mẫu đơn. Đó là Anita.

Lâm nhìn bản đồ trong điện thoại rồi thành thật nói:

- Xin lỗi... mình cũng đang tìm đường. Thật ra mình cũng không biết Burruss Hall ở đâu.

Anita nhìn cậu vài giây rồi bật cười.

- Vậy là mình hỏi nhầm người rồi.

Hai người cùng mở bản đồ, cùng tự tin bước đi, rồi mười lăm phút sau phát hiện mình đang đi sai hướng. Một giáo sư lớn tuổi đi ngang thấy hai sinh viên năm nhất cứ nhìn bản đồ rồi nhìn biển chỉ dẫn thì bật cười và chỉ đường cho họ. Anita cười đến chảy nước mắt.

- Mình tưởng chỉ có mình mới hậu đậu.

Lâm cũng cười.

- Vậy từ hôm nay có thêm đồng minh rồi.

-oOo-

Có lẽ tình yêu đôi khi không bắt đầu bằng một khoảnh khắc lãng mạn. Đôi khi nó chỉ bắt đầu bằng một lần đi lạc, một câu hỏi đơn giản và một nụ cười khiến hai người xa lạ muốn tiếp tục bước cùng nhau?

-oOo-

Ba tháng sau, gần như mọi người trong lớp đều xem Lâm và Anita là một đôi. Họ học chung, ăn trưa cùng nhau, cùng ngồi trong thư viện Carrier mỗi chiều. Cuối tuần, họ đi chợ Việt mua rau thơm, bánh mì và những món ăn gợi nhớ quê nhà. Anita sinh ra ở Mỹ nhưng cha mẹ luôn giữ tiếng Việt trong gia đình. Vì vậy tiếng Việt của cô lúc nào cũng đáng yêu theo một cách rất riêng. Một lần, cô hí hửng nói với Lâm:

- Hôm nay em đi cầu với mẹ.

Lâm đang uống nước suýt phun ra bàn.

- Đi... cầu?

Anita ngơ ngác:

- Ừ, đi Costco mua đồ.

Đến lúc hiểu ra cô muốn nói “đi chợ”, Lâm cười nghiêng ngả. Những chuyện nhỏ như vậy khiến tình cảm của họ lớn lên tự nhiên. Không có những lời hứa lớn lao, chỉ có những buổi chiều ngồi bên nhau trên bãi cỏ, chia nhau một ly cà phê vì muốn tiết kiệm tiền, và những câu chuyện vụn vặt của tuổi trẻ.

Một chiều cuối tháng Chín, Anita đưa điện thoại cho Lâm xem ảnh những đóa mẫu đơn trắng. Nàng hỏi đố:

- Anh biết em thích hoa gì không?

- Hoa mẫu đơn trắng?

- Yes! Bà ngoại em nói đó là loài hoa của hạnh phúc. Ngày cưới bà có rất nhiều hoa này.

Lâm nhìn những cánh hoa trắng trên màn hình rồi thầm nghĩ: một ngày nào đó, mình sẽ tặng cô ấy loài hoa này. Nhưng cuộc đời thường không đi theo kế hoạch. Sinh nhật Anita đến vào cuối tháng Chín. Lâm tìm khắp Harrisonburg nhưng không nơi nào có mẫu đơn trắng. Người bán hoa đều nói:

- Chưa đến mùa. Phải đợi qua cuối xuân.

Ở cửa hàng cuối cùng, bà chủ tóc bạc thấy vẻ thất vọng của cậu liền chỉ vào một thùng hoa mới chuyển đến. Những bông cúc trắng nằm dưới ánh nắng chiều, nhỏ bé nhưng tinh khôi.

- Nếu là tôi, tôi sẽ chọn chúng. Cũng màu trắng. Cũng là một món quà chân thành.

Lâm nhìn bó hoa thật lâu rồi gật đầu. Cậu nghĩ rằng điều quan trọng không phải là tên loài hoa, mà là người mình muốn trao tặng…

Chiều hôm đó, Anita ôm bó cúc trắng vào lòng, vui vẻ nói:

- Em thích lắm.

Nhưng khi mẹ cô bước ra sân, nụ cười trên mặt bà lập tức biến mất.

- Hoa cúc trắng?

Bà nhìn Lâm đầy bất ngờ.

- Con là người Việt mà, sao lại tặng con gái cô hoa này?

Lâm đứng lặng. Cậu không hiểu vì sao một bó hoa đẹp lại có thể khiến người khác buồn?

Bà Thu đưa Anita vào nhà. Qua cánh cửa khép hờ, vài câu nói vọng ra: “hoa cúng...” “đám tang...” “điềm không tốt...”

Lần đầu tiên Lâm hiểu rằng cùng một màu trắng, cùng một loài hoa, nhưng trong ký ức của mỗi người lại có một ý nghĩa khác nhau.

-oOo-

Tối hôm đó, khi nghe con trai kể chuyện, mẹ Lâm cười. Bà kể ngày xưa cha cậu cũng từng tặng bà một bó cúc vàng vì không đủ tiền mua hoa hồng.

Cha Lâm xen vào nói:

- Nhưng mẹ con vẫn lấy ba. Không phải vì bó hoa. Vì người tặng hoa.

-oOo-

Mùa đông năm ấy đến sớm. Lâm bước vào năm thứ hai đại học với lịch học dày kín hơn. Ban ngày học, tối làm thêm ở thư viện để phụ giúp gia đình. Anita cũng bận với công việc trợ giảng và phụ mẹ ở tiệm làm móng tay. Họ vẫn yêu nhau, nhưng những cuộc trò chuyện ngày càng ít. Một tình yêu đôi khi không mất đi vì hết thương. Nó mất đi vì hai người nghĩ rằng người kia sẽ hiểu mà quên mất phải nói ra. Một tối thứ Bảy, Hội Sinh viên Quốc tế tổ chức dạ tiệc cuối năm. Lâm không xin nghỉ được nên Anita đi một mình. Trong buổi tiệc,  David, bạn cùng lớp, mời Anita một điệu nhảy. Đó chỉ là một khoảnh khắc bình thường, nhưng ai đó đã chụp lại và đăng lên Facebook với dòng chữ:

- Một đôi đẹp nhất tối nay.

Ba ngày sau, Lâm nhìn thấy bức ảnh. Cậu thấy Anita cười rất vui. Một suy nghĩ trẻ con xuất hiện:

-Có lẽ mình không đủ tốt. Nhưng thay vì hỏi, Lâm im lặng. Anita lại nghĩ cậu chỉ bận thi cuối kỳ. Và sự im lặng kéo dài gần một tháng.

-oOo-

Đêm Giáng Sinh, cha Lâm nhìn con trai ngồi bên cửa sổ. Ông lên tiếng hỏi:

- Giận nhau à?

Lâm gật đầu.

- Sao con không hỏi cho rõ?

Lâm im lặng. Cha cậu nói:

- Hai mươi tuổi, người ta thường muốn mình đúng. Nhưng khi lớn hơn, người ta chỉ mong đừng đánh mất người mình thương. Câu nói ấy khiến Lâm suy nghĩ suốt đêm. Trong khi đó, bà Thu cũng dần nhìn Lâm khác đi. Bà từng thấy cậu giúp một cụ già thay lốp xe ở Costco, từng thấy cậu lễ phép chào hỏi người lớn. Bà bắt đầu nhận ra mình đã nhìn một bó hoa quá lâu mà quên nhìn người cầm bó hoa.

-oOo-

Đầu tháng Ba, Hội Sinh viên Việt Nam tổ chức Tết trong khuôn viên James Madison. Lâm dựng sân khấu. Anita phụ trách gian hàng thức ăn Việt. Hai người nhìn thấy nhau nhưng không ai bước tới. Cho đến khi một bé gái đánh rơi quả bóng bay lên cành đào trang trí. Lâm trèo lên lấy xuống, nhưng chiếc ghế trượt chân. Anita chạy đến giữ lấy. Cả hai cùng ngã xuống bãi cỏ. Cánh hoa đào giấy rơi giữa họ. Anita bật cười:

- Anh vẫn vụng về như ngày đầu mới quen.

Tiếng cười ấy phá tan sự im lặng. Lâm hỏi:

- Người trong tấm hình hôm đó... chỉ là bạn thôi phải không?

Anita nhìn cậu rồi bật cười. Cô mở điện thoại. Trang cá nhân của David hiện ra với ảnh của cậu ta đang quỳ xuống cầu hôn người con gái trong ảnh. Lâm đỏ mặt.   

-oOo-

Hôm nay là đúng năm năm sau ngày hai người gặp nhau ở khuôn viên trường James Madison, trên một ngọn đồi phía tây Charlottesville, Lâm cầu hôn Anita giữa những hàng nho xanh mướt. Anh không hứa cuộc đời sẽ không có khó khăn. Anh chỉ hứa:

- Mỗi khi có chuyện xảy ra, anh sẽ không im lặng bỏ đi nữa. Anh sẽ hỏi em. Anh sẽ lắng nghe em.Anita lau nước mắt và gật đầu.

-oOo-

Ngày cưới đến vào cuối mùa hè. Trên đỉnh đồi, giữa những hàng nho và ánh hoàng hôn, Anita bước về phía Lâm trong chiếc váy cưới trắng. Không có hoa mẫu đơn. Trên những chiếc bàn đón khách, giữa những bình hoa được cắm đầy hồng trắng và cẩm tú cầu, thấp thoáng một bông cúc trắng nhỏ bé, giản dị… 

Sau nghi thức, Lâm kể với quan khách dự tiệc cưới hôm đó:

- Sáu năm trước, tôi từng nghĩ một bó hoa có thể làm mất đi một tình yêu. Nhưng sau này tôi hiểu, không phải bó hoa quyết định điều gì cả. Chính cách chúng ta nhìn nhau mới quyết định. Bà Thu đưa mắt nhìn qua những bình hoa trên bàn, rồi bà mỉm cười, chợt nghĩ: 

- Ngày đó tôi chỉ nhìn thấy một bó hoa. Nhưng hai con lại nhìn thấy một lời yêu thương. Mọi người vỗ tay. Anita nắm tay Lâm, khẽ thì thầm:

- Anh biết không? Nếu năm đó anh mua được hoa mẫu đơn trắng, có khi câu chuyện của mình lại không đặc biệt như vậy.

Lâm cười:

- Vậy anh phải cảm ơn vì tất cả tiệm hoa hôm đó đều không có bán mẫu đơn sao?

Anita gật đầu!

Đôi khi những điều không xảy ra lại đưa mình đến đúng nơi cần đến.

-oOo-

Đêm xuống, những dây đèn vàng giữa vườn nho lần lượt bật sáng, phủ một lớp ánh sáng ấm áp lên lễ đường nhỏ. Những bông cúc trắng xen giữa cẩm tú cầu và hoa hồng trong những chiếc lọ thủy tinh trên bàn tiệc vẫn lặng lẽ khoe sắc, không còn gợi nhắc đến những định kiến hay nỗi lo sợ của ngày xưa.

Giờ đây, hoa cúc trắng không còn là biểu tượng của sự chia ly, mà trở thành một kỷ niệm đẹp, một dấu mốc ghi lại hành trình hai con người đã cùng nhau vượt qua khác biệt văn hóa, những hiểu lầm và những khoảng cách vô hình để cuối cùng tìm thấy sự bình yên bên nhau. Bởi sau cùng, một loài hoa tự nó không thể quyết định ý nghĩa của một câu chuyện. Chính tình cảm, sự thấu hiểu và cách con người nhìn vào tấm lòng của nhau mới làm nên giá trị của nó. Điều khiến hai người xa cách chưa bao giờ là một bó hoa, phong tục, hay khác biệt nhỏ bé, mà là khi họ không còn đủ kiên nhẫn để lắng nghe nhau. Và, điều giúp họ trở về bên nhau không phải là sự hoàn hảo, mà là lòng bao dung, sự chân thành và tình yêu luôn chọn cách thấu hiểu thay vì phán xét.

Giữa đêm cuối hạ trên ngọn đồi Charlottesville, những cánh cúc trắng khẽ rung trong gió như một lời chúc phúc. Chúng nhắc rằng đôi khi chính những điều tưởng như là trở ngại lại trở thành sợi dây gắn kết hai con người bền chặt hơn trên hành trình đi cùng nhau.

868 . NGUYÊN GIÁC PHAN TẤN HẢI - GIỮA SÁNG TẠO VÀ TRỘM BẢN QUYỀN.

 

                                                                                                   

Làm thơ, viết truyện, soạn kịch, soạn nhạc, hay vẽ... chúng ta sáng tác, có thể hoàn toàn không mượn từ người xưa? Hiển nhiên là chúng ta đã học từ rất nhiều vị thầy, từ ca dao, từ truyện cổ tích, từ các vị thầy nơi trường lớp, từ vô lượng các sách chúng ta đã đọc. Tuy nhiên, tới mức nào thì một bài thơ, hay lời một ca khúc có thể  bị xem là vi phạm tác quyền dể bị thưa kiện, đường biên hẳn rất là mong manh. Đặc biệt là khi sáng tạo từ những ký ức chúng ta không thể nhớ tới cội nguồn.

Các báo Hoa Kỳ hôm 7/7/2026 ghi nhận về phán quyết của thẩm phán Aileen Cannon của tòa liên bang tại Florida đã bác bỏ vụ kiện do nhà thơ Kimberly Marasco, cáo buộc nhạc sĩ Taylor Swift sao chép các chủ đề và ý tưởng của chính bà Marasco để sáng tác những ca khúc như "The Man", "The Great War", "I Can Do It with a Broken Heart" và nhiều bài khác.

Trong số các cáo buộc nhắm vào những ca khúc được cô Swift phát hành từ năm 2019 đến 2024, Marasco cho rằng Swift đã vi phạm bản quyền bài thơ "Ordinary Citizen" của bà — bài thơ có câu: "I'm running behind / You say it's His word against mine" (Tôi đang chạy phía sau / Anh nói đó là lời của Ngài nghịch với lời của tôi) (Ghi chú: chữ Ngài viết hoa ám chỉ Thượng đế) — thông qua ca khúc "The Man" của Swift, bài hát có đoạn: "I'm so sick of running as fast as I can / Wondering if I'd get there quicker if I was a man" (Tôi quá mệt mỏi với việc phải chạy nhanh hết sức có thể / Và tự hỏi liệu mình có đến đích nhanh hơn không nếu tôi là đàn ông).

Nhà thơ Marasco nói rằng cả bài thơ lẫn ca khúc của Swift đều mô tả hình ảnh một người phụ nữ làm việc trong môi trường công sở do nam giới thống trị.

Nhà thơ Marasco cũng cáo buộc ca khúc "The Great War" của Swift (với lời bài hát "Diesel is desire, you were playing with fire" - Dầu diesel là ham muốn, anh đang đùa với lửa) chôm lời bài thơ "The Fire" của bà (có câu "Anger fuels our desire... I'm fighting fire with fire" - Cơn giận tiếp thêm nhiên liệu cho ham muốn của chúng ta... Tôi đang dùng lửa để chống lại lửa) vì cả hai đều sử dụng phép ẩn dụ coi "ham muốn là nhiên liệu và ngọn lửa".

Vụ kiện của Marasco cũng liệt kê nhà sản xuất âm nhạc Jack Antonoff, hãng đĩa Republic Records, Universal Music Group và nhạc sĩ Aaron Dessner vào danh sách các bị đơn.

Trong phán quyết đưa ra vào thứ Ba 7/7/2026, Thẩm phán Aileen Cannon nhận định rằng đây là những "chủ đề, khái niệm và từ ngữ riêng lẻ mang tính điển hình" mà luật bản quyền không bảo hộ.

Thẩm phán Cannon đã chấp thuận yêu cầu bác bỏ vụ kiện của Swift, phán quyết rằng các bài thơ của Marasco "không chứa đựng nội dung thể hiện có thể được bảo hộ bản quyền, và dù thế nào đi nữa, Nguyên đơn cũng đã không đưa ra được lập luận thuyết phục về hành vi sao chép".

Thế rồi, trong một email gửi đi vào thứ Ba, nhà thơ Marasco cho biết bà đã nộp đơn kháng cáo. Kiện tiếp sao? Chúng ta cũng thấy rằng, cô Swift là tỷ phú, nên mới bị kiện. Nhưng hình ảnh của lửa so sánh với tham sân si là hiển nhiên, cả nhạc sĩ và nhà thơ đều trộm hình ảnh đó từ Kinh Phật. Có ai tách rời hoàn toàn khỏi ký ức sáng tạo của nhân loại? Không dễ tí nào.

Một nguyên tắc cơ bản đến mức các nghệ sĩ thường quên mất: luật bản quyền không bảo hộ ý tưởng. Nó bảo hộ cách cụ thể mà các ý tưởng đó được thể hiện. Nên nhớ, tất cả các nghệ sĩ đều khởi đầu như một kẻ trộm.

Không phải kiểu người lẻn qua cửa sổ trong đêm tối mà không ai hay biết, mà là kiểu người nhẹ nhàng hơn: vay mượn nhịp điệu từ thuở ấu thơ, hình ảnh từ ký ức, giọng nói từ thầy cô, sắc màu từ hoàng hôn và những phép ẩn dụ từ những cuốn sách mà tác giả có thể đã qua đời từ hàng thế kỷ trước. Chúng ta thừa hưởng một thế giới đã cất tiếng nói trước khi ta thốt ra câu đầu tiên, đã nghe hát giai điệu trước khi ta sáng tác bản nhạc đầu đời, và đã thấy nét vẽ người xưa từ rất lâu trước khi ta đặt bút vẽ nét đầu tiên.

Tính nguyên bản, nguyên chất, thuần túy độc đáo chưa bao giờ đồng nghĩa với việc bắt đầu từ con số không. Chúng ta không rời các chữ của ca dao, Nguyễn Du, Bùi Giáng... Chúng ta sáng tác từ khối ngữ vựng của dân tộc. Và chúng ta cũng như người xưa đã có cùng các nỗi buồn, khi ý thức về các mối tình tan vỡ, về các đau khổ của đời người. Cõi người chúng ta có cùng các nỗi đau, cùng ý thức về cô đơn, lòng đố kỵ, tâm độ lượng tha thứ hay niềm hy vọng.

Lửa [dù là ẩn dụ khát vọng] không phải là riêng trong thơ hay nhạc của ai. Lửa đã tượng trưng cho niềm đam mê suốt hàng thiên niên kỷ. Dòng sông đã mang theo dòng chảy thời gian từ thuở xa xưa. Loài chim đại diện cho sự tự do trong mọi nền văn minh từng ngắm nhìn chúng bay vút vào bầu trời. Nếu những hình ảnh ấy có thể bị đánh bản quyền, thì văn học hẳn đã không thể tồn tại từ lâu rồi.

Luật pháp không bảo hộ ngôn ngữ chung của nhân loại, mà bảo hộ giọng điệu độc đáo biết sắp xếp ngôn ngữ ấy thành một tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân không thể nhầm lẫn. Đây cũng là những mơ hồ khó nhận biết. Thí dụ, chúng ta rất khó (hay gần như bất khả) làm thơ y hệt kiểu Nguyễn Du, Bùi Giáng.

Tương tự như hội họa, tranh vẽ và âm nhạc. Picasso không phải là người phát minh ra khuôn mặt người. Tranh in mộc bản Nhật Bản đã ảnh hưởng đến trường phái Ấn tượng. Nghệ thuật điêu khắc châu Phi đã làm thay đổi chủ nghĩa hiện đại châu Âu. Nhạc Jazz ra đời từ cuộc đối thoại phi thường giữa các truyền thống âm nhạc châu Phi, hòa âm châu Âu, thánh ca nhà thờ, ban nhạc quân đội và nhạc blues.

Dù vậy, chúng ta có thể thấy một số họa sĩ Việt Nam vẽ trong phong cách lập thể như Picasso nhưng họ vẫn có nét riêng. Về âm nhạc, chúng ta có thể thấy nhiều ca khúc bolero nghe gần gần nhau, nhưng không ai làm nhạc giống như Trịnh Công Sơn, Lê Uyên Phương, Cung Tiến.

Thực tế, mỗi thế hệ đều chỉnh sửa bản thảo do thế hệ đi trước để lại. Bây giờ, chúng ta nhắc tới một hồ sơ vi phạm bản quyền vẽ thương hiệu.

Theo bản tin AP từ Hồng Kông hôm 7/7/2026, một phán quyết của tòa án tại Tô Châu (Suzhou) đã buộc chuỗi tiệm trà địa phương Molly Tea phải bồi thường 1,5 triệu USD cho thương hiệu xa xỉ Pháp Louis Vuitton vì hành vi vi phạm nhãn hiệu, cụ thể là liên quan đến thiết kế hình bông hoa bốn cánh. Vụ kiện đã châm ngòi cho một cuộc tranh luận trên các phương tiện truyền thông nhà nước Trung Quốc và trong cộng đồng mạng; nhiều người đặt câu hỏi liệu logo của Louis Vuitton có phải được lấy cảm hứng từ các họa tiết truyền thống của Trung Quốc có từ thời cổ đại hay không. Những người chỉ trích cáo buộc thương hiệu Pháp đang cố gắng độc quyền các họa tiết mang đậm dấu ấn văn hóa này.

Phán quyết trên – vốn đang thu hút nhiều sự chú ý trên các nền tảng mạng xã hội như Weibo – đã làm dấy lên những lo ngại về việc bảo tồn di sản cổ xưa của Trung Quốc. Tờ Beijing Daily bày tỏ sự tiếc nuối khi một công ty Trung Quốc phải chịu mức phạt nặng nề vì một thiết kế phản ánh truyền thống nghệ thuật hàng trăm năm của đất nước Trung Hoa. Tờ Global Times cũng chia sẻ quan điểm tương tự, phản ánh sự bất bình rộng rãi của người dân Trung Quốc trước việc các thương hiệu nước ngoài kiểm soát những thiết kế gắn liền với bản sắc văn hóa của họ.

Vụ kiện này cũng nằm trong bối cảnh rộng hơn về các tranh chấp sở hữu trí tuệ giữa các doanh nghiệp phương Tây và Trung Quốc, nơi các thương hiệu quốc tế thường xuyên khởi kiện tại thị trường Trung Quốc. Bất chấp phán quyết của tòa án, chuỗi tiệm trà Molly Tea vẫn tiếp tục sử dụng logo hình bông hoa bốn cánh trên trang web của mình và dự định sẽ kháng cáo.

Trong khi kỷ niệm 130 năm ra đời họa tiết monogram (chữ lồng) đặc trưng, ​​Louis Vuitton khẳng định thiết kế này được lấy cảm hứng từ phong cách trang trí Tân Gothic và trào lưu Japonism (ảnh hưởng của nghệ thuật Nhật Bản), cho thấy sự giao thoa phức tạp giữa các luồng ảnh hưởng văn hóa. Đáng chú ý, cả LVMH và Molly Tea hiện vẫn chưa đưa ra bình luận công khai nào về vụ việc này.

Câu hỏi nơi đây sẽ rất phức tạp cho chúng ta: khi các họa sĩ Việt Nam vẽ logo và dùng hình ảnh trống đồng hay chim lạc có từ nhiều ngàn năm trước, chúng ta có vi phạm bản quyền của nhau không?

Vụ tranh cãi này đã hé lộ một vấn đề lớn hơn cả luật nhãn hiệu. Văn hóa thuộc về lịch sử chung của một dân tộc. Thương hiệu thuộc về thương mại riêng của một công ty. Chim lạc, trống đồng là hình ảnh chung. Có phải khi biến thành thương hệu riêng để kinh doanh thì sẽ cần giữ bản quyền. Thiệt là mập mờ đường biên vậy. Hay là chúng ta lấy cớ thương hiệu là để bảo vệ người tiêu dùng?

Vậy rồi còn AI (trí tuệ nhân tạo) thì sao? AI đã trộm chữ và hình từ cả triệu triệu trang web để làm ra sản phẩm riêng. Chúng ta nhìn hình AI thì thấy hao hao, nhưng không thể kiện AI về tội trộm hình ảnh khắp nơi để xào nấu. Chúng ta bực dọc vì AI làm thơ cũng đôi khi chữ nghĩa nghe được, nhưng hao hao như thơ của ai mà chúng ta không nhớ, nhưng cũng không níu áo AI mà kiện được.

Các trang AI giờ đây có thể viết tiểu thuyết, sáng tác âm nhạc, mô phỏng phong cách họa sĩ, tạo ra hình ảnh những người chưa từng tồn tại và viết các bài luận chỉ trong vài giây – những công việc từng đòi hỏi hàng tuần lao động. Một số người ca ngợi những bước tiến này như một cuộc Phục hưng mới. Số khác lại lo ngại chúng là khởi đầu cho sự tự động hóa văn hóa.

Cả hai phản ứng này có lẽ đều hơi thái quá. Nhưng AI hiển nhiên là cách mạng. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều từng khơi dậy những nỗi lo âu tương tự.

Như trường hợp hội họa. Khi nhiếp ảnh ra đời, các họa sĩ từng lo sợ về sự chấm dứt của hội họa. Thay vào đó, khi được giải phóng khỏi nhiệm vụ sao chép thực tại đơn thuần, họ đã khám phá ra trường phái Ấn tượng, Lập thể và Trừu tượng.

Khi điện ảnh xuất hiện, tiểu thuyết vẫn tồn tại. Khi truyền hình len lỏi vào mọi phòng khách, sân khấu kịch vẫn đứng vững. Khi internet ra đời, số lượng sách thậm chí còn gia tăng. Kỹ thuật hiếm khi triệt tiêu nghệ thuật. Nó chỉ thay đổi những câu hỏi mà người nghệ sĩ đặt ra. Và AI sẽ đẩy người sáng tác phải tìm một chân trời mới.

Trí tuệ nhân tạo có lẽ đặt ra thách thức lớn nhất từ ​​trước đến nay, bởi khả năng vận hành trôi chảy đến kinh ngạc của nó dựa trên việc xào nấu khối lượng khổng lồ các tác phẩm do con người tạo ra. Các nhà văn tự hỏi liệu sách của họ có đang trở thành những người thầy không công cho máy móc hay không. Các họa sĩ minh họa nhận thấy những hình ảnh do máy tạo ra mang dáng dấp của bao năm lao động miệt mài. Các nhạc sĩ nghe thấy những phong cách quen thuộc được tái tạo lại với sự dễ dàng đến mức đáng ngại.

Thực tế, chỉ riêng cơ chế bảo hộ bản quyền sẽ không thể duy trì nền văn hóa nghệ thuật. Đôi khi, chính luật bản quyền lại trở thành rào cản.

Bài viết nhan đề "How copyright law is holding back Australian creators" (Luật bản quyền đang kìm hãm các nhà sáng tạo Úc như thế nào) trên trang Conversation năm 2018 cho biết  rằng luật bản quyền đặt ra những rào cản lớn cho các nhà sáng tạo Úc, có nguy cơ gây trì trệ thay vì khuyến khích sự sáng tạo. Các cuộc phỏng vấn với 29 nhà sáng tạo—bao gồm nhà làm phim tài liệu, nhà văn, nhạc sĩ và nghệ sĩ thị giác (họa sĩ và điêu khắc gia)—đã bộc lộ những bất mãn xoay quanh sự phức tạp và chi phí cao khi xin cấp phép sử dụng lại các nội dung có bản quyền. Nhiều người cảm thấy quá tải với quy trình cấp phép, thường xuyên phải đối mặt với thời gian chờ đợi kéo dài và mức phí cao, gây ảnh hưởng tiêu cực đến các dự án của họ.

Ví dụ, một nhà soạn nhạc đã phải chờ đợi suốt một năm để được cấp phép sử dụng một bài thơ, dẫn đến việc cuối cùng phải viết lại lời bài hát một cách đầy khó khăn. Tương tự, một nhà làm phim đã phải từ bỏ dự án phim tài liệu do chi phí cấp phép quá đắt đỏ—lên tới hơn 10.000 đô la—chỉ cho chưa đầy hai phút âm nhạc. Trời ạ, chỉ có 2 phút nhạc thôi đấy.

Các nhà sáng tạo tỏ ra bối rối về phạm vi của các trường hợp ngoại lệ trong luật bản quyền Úc, chẳng hạn như quy định "fair dealing" (giao dịch công bằng); các quy định này khá hạn chế so với khái niệm "fair use" (sử dụng hợp lý) rộng rãi hơn ở các quốc gia như Hoa Kỳ. Sáng tạo mà không dè dặt là vi phạm bản quyền. Mà làm sao bảo đảm là chữ nghĩa, tranh vẽ, phim ảnh của mình không giống với người xưa?

Các nhà nghiên cứu về giới sáng tạo tại Úc nói rằng một nghịch lý rõ ràng đang hiện hữu: pháp luật được thiết kế để khuyến khích sáng tạo, nếu bị áp dụng một cách cứng nhắc, lại có thể kìm hãm sáng tạo.

Có một hình ảnh cổ xưa, thường được cho là của nhà khoa học Isaac Newton, về việc nhìn xa hơn khi đứng trên vai những người khổng lồ. Hình ảnh ẩn dụ này vẫn là một trong những mô tả chính xác nhất về đời sống nghệ thuật.

Một nhà thơ nghiêm túc hiển nhiên cần đọc và nghiên cứu về thơ Homer, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Dante, Shakespeare, Emily Dickinson, Rabindranath Tagore, Pablo Neruda, và vô số những ngôn ngữ thơ khác để chúng ta có thể, nói theo Newton, đứng trên vai của các vị thầy của chúng ta đề nhìn xa hơn, nhưng không tự đánh mất mình để trở thành kẻ trộm thơ, kẻ đạo văn...

Họa sĩ, nhạc sĩ cũng rơi vào trường hợp tương tự như các nhà thơ... Học theo người xưa và sáng tác theo trái tim của mình. Biết ơn người xưa, nhưng không thể trộm của bất kỳ ai. Mỗi một tác phẩm nghệ thuật không bao giờ là lời độc thoại riêng, mà là một cuộc đối thoại kéo dài qua nhiều thế kỷ, nơi đó mỗi thế hệ học theo và nói lên những tiếng nói mới cho những thế hệ chưa đến.

Nơi đây, xin nói lời riêng: Tôi, một nhà báo đôi khi làm thơ, hoàn toàn đồng ý với tòa án liên bang Miami khi thẩm phán không tin rằng nhạc sĩ Taylor Swift đã "chôm" ẩn dụ hình ảnh "lửa" của nhà thơ Marasco, vì nếu nói là đạo văn, thì chúng ta có thể dò xa hơn nhiều ngàn năm để thấy hình ảnh "lửa của khát vọng" đã ghi rõ trong Kinh Phật.

 

PHOTO 1

Ca/nhạc sĩ Taylor Swift bị nhà thơ Marasco kiện bản quyền vài chữ. Tòa bác đơn kiện, nói không có gì vi phạm.

PHOTO 2

Hoa bốn cánh trên logo tiệm trà Molly Tea bị cho là giống logo của hãng thời trang Pháp.

PHOTO 3

Nhạc Cung Tiến và thơ Bùi Giáng thơ mộng có khi dịu dàng như ca dao, có nên nói là vi p