TRẢ
LỜI PHỎNG VẤN của Tạp Chí Văn Bút Miền Đông
Nguyễn Minh Nữu – Người Ghi Dấu Văn Chương Bên Dòng Potomac
Trong hơn nửa thế kỷ hình thành và phát triển, văn học Việt Nam
Hải Ngoại đã trở thành một dòng chảy đầy màu sắc; nơi những ngòi bút kỳ cựu tiếp
tục miệt mài sáng tác, và những cây bút trẻ âm thầm nối bước, dù còn đó không
ít thử thách. Giữa dòng chảy ấy, nhà văn, nhà báo Nguyễn Minh Nữu hiện lên như
một người lặng thầm nhưng bền bỉ; một “người ghi chép” tận tụy với văn chương,
một “người kết nối” giữa thế hệ, và một “người gìn giữ” hồn dân tộc qua từng
con chữ.
Sinh năm 1950 tại Hà Nội, trưởng thành tại Sài Gòn và định cư tại
Hoa Kỳ từ năm 1995, ông không chỉ là người cầm bút mà còn là một người khởi
xướng và tạo không gian văn hóa chữ nghĩa đến với văn học và độc giả. Từ Tuần
báo Văn Nghệ Washington DC đến Tạp chí Văn Phong, từ Lời Ghi Trên Đá đến bộ
sách đồ sộ Viết Bên Dòng Potomac (tập 1 và 2)... mọi dấu ấn mà ông để lại đều
thấm đẫm tình yêu với văn học, với quê hương, và với di sản văn hóa Việt.
Đặc biệt, hai tập sách Viết Bên Dòng Potomac, vừa mới xuất bản và
ra mắt độc giả, quy tụ hơn 98 tác giả và hơn 800 trang viết, không chỉ là tuyển
tập văn chương quy mô lớn, mà còn là một kho tư liệu sống động, phản ánh tâm
thức của người Việt xa xứ: những hoài niệm về quê nhà, những trăn trở về ngôn
ngữ và bản sắc, và cả những đối thoại thầm lặng với thời cuộc.
Với tất cả những đóng góp sâu rộng và không mệt mỏi đó, chúng tôi,
Tạp chí Văn Bút Miền Ðông, xin trân trọng gửi tới quý độc giả một cuộc phỏng
vấn đặc biệt với nhà văn, nhà thơ, nhà báo Nguyễn Minh Nữu. Đây là những câu
hỏi không chỉ xoay quanh tác phẩm, mà còn chạm đến hành trình sống, trải nghiệm
sáng tác, và niềm tin vào sứ mệnh văn chương mà ông đã theo đuổi suốt hơn nửa
thế kỷ.
Tạp chí Văn Bút Miền Đông (VBMÐ):
1.
Trước hết xin ông
cho biết về tiểu sử của ông và quá trình cầm bút từ năm 1970; điều gì đã thôi
thúc ông chọn văn chương?
NMN: Năm 1965 là năm nở rộ
sinh hoạt Thi văn đoàn ở miến nam Việt Nam. Lúc đó, từ các nhật báo đều dành ra một phần cho sáng
tác thiếu nhi, và rất nhiều tờ báo dành cho thanh thiếu niên ra đời với đông
đảo đọc giả, có thể nhớ như Tuổi Hoa, Tuổi Ngọc, Ngàn Thông… Niềm vui của tuổi
mới lớn đó không có TiVi, không có internet má chỉ có sách báo và trò chơi
thiên nhiên. Tôi cũng như nhiều bạn đồng trang lứa lập các Thi Văn Đoàn rồi làm
thơ viết văn gửi đăng báo …là niềm vui
lớn nhất. Các bạn đó, bây giờ, vẫn còn cầm bút như Linh Phương (tác giả Kỷ vật Cho Em) Trịnh Y Thư ( Có thời
làm Chủ Nhiệm Tạp Chí Văn Học Cali) …Tôi cũng vậy. Đó là một thời thật đẹp của
thời thiếu nên. Sau đó , đến tuổi trưởng thành, nhập ngũ vẫn theo đuổi những ham thích đó cho các tạp
chí lớn hơn…Cho tới năm 1971, tôi mới có truyện được đăng tải trên Tạp Chí Văn
thơi do Nguyễn Xuân Hoàng làm thư ký tòa soạn.
2.
Là người sáng lập
và điều hành Tuần báo Văn Nghệ và Tạp chí Văn Phong ông nhìn nhận vai trò
của báo chí văn học Việt tại hải ngoại như thế nào?
NMN: Vì nhu cầu kiếm sống
bằng những gì mình biết trên xứ người , tuần báo Văn Nghệ ra đời. Vì thỏa mãn
đam mê chữ nghĩa và nhu cầu kết giao với
bạn tri âm cùng niềm yêu thich, Tạp chí Văn phong ra đời. Vai trò của báo chí
văn học hải ngoại vượt quá tầm suy nghĩ của tôi.
3.
Trước 1975, thơ và
truyện của ông đã được đăng trên nhiều tạp chí lớn như Văn, Văn Học, Bách Khoa…
Ông có thể chia sẻ về bối cảnh văn học miền Nam lúc ấy và sự tiếp nhận của độc
giả dành cho ông?
NMN: Viết xuống những điều mình nghĩ là một thôi thúc
có thật, phổ biến những điều đó trên các hệ thống truyền thông là một ham
muốn tự nhiên , và khi được chọn đăng là
một hạnh phúc khó tả. Còn tiếp nhận như thế nào của độc giả thì là những điều
không thể biết chắc và cũng chẳng ảnh hưởng gì nhiều tới tác giả . Bởi vì dẫu
có quen biết với cả thiên hạ thì đã chắc gì tìm thấy được một tri âm.
4.
Việc định cư tại
Hoa Kỳ năm 1995 đã ảnh hưởng như thế nào đến cảm hứng và nội dung sáng tác của
ông?
NMN: Nhiều lắm chứ. Tôi là
người sinh ra từ miền bắc, di cư vào nam năm 1954. Lớn lên trong chiến tranh,
thời thanh niên là áo trận súng trường lăn lộn trên các chiến trường từ cao
nguyên xuống đồng bằng sông Cửu Long. Khi trở lại đời sống dân sự là sống với
khó khăn cơm áo, gò bó trong thân phận bên thua cuộc, và kề cận thường xuyên
với ám ảnh chẳng biết bao giờ bước vào tù ngục cho nên định cư ở Mỹ là một đổi
đời. Ảnh hưởng thì nhiều lắm khó mô tả hết từ một câu trả lời. Tiếp cận một đời
sống mới thì quá tuổi trung niên, những ngỡ ngàng về văn hóa, ngôn ngữ, thói
quen mới đã trộn lẫn vào những sấu ấn ngày xưa và đôi khi ngồi nghĩ lại, thấy
nình thay đổi khá nhiều về cách nhìn cách nghĩ.
5.
Lời Ghi Trên Đá được xem là tập thơ ghi dấu ấn của ông với phần
trình bày và phụ bản rất công phu. Vì sao ông chọn hình thức kết hợp thơ – nhạc
– họa trong một ấn phẩm thơ? Và 6. Một số bài thơ của ông được các nhạc sĩ
phổ nhạc – ông nghĩ gì về việc thơ mình trở thành lời ca? Liệu âm nhạc có giúp
thơ chạm tới trái tim công chúng gần hơn?
6.
NMN. Lời ghi trên Đá là tập
thơ đầu tay của tôi xuất bản năm 2006, sau khi cầm bút trên ba mươi năm. Lúc
đó, tôi nghĩ có lẽ chỉ có thể xuất bản một lần duy nhất trong đời, cho nên nó
gói gém những kỷ niệm mà mình thu thập được từ thời thiếu niên, thanh niên và
suốt thời luân lạc. Sự kết hợp Thơ với
Tranh và Nhạc trong tập chính là kết hợp của kỷ niệm với thân quen bằng hữu mà
tôi may mắn có được. Chỉ là vậy. Ngay cả
thơ phổ nhạc, cũng là những kỷ niệm đẹp của một thời thanh niên, chí tình với
những bằng hữu viết nhạc và cái lớn nhất chính là tình bạn với chơi thân với
nhau , muốn lưu giữ kỷ niệm với nhau nhiều hơn điều mong muốn cao xa nào
7.
8.
Là người đã viết và theo dõi văn học hải ngoại suốt nhiều thập
niên, ông đánh giá thế hệ cầm bút trẻ hiện nay ra sao? Họ có đang tiếp nối được
ngọn lửa văn hóa Việt?
9.
NMN Tôi đọc và theo dõi
các sáng tác của những người viết trẻ (một cách nói về những người cầm bút lớn
lên sau 1975) và hết mực kính trọng cũng như
ngưỡng mộ họ. Họ là người Việt ,
tâm hồn Việt, nhưng tiếp cận với văn học và nghệ thuật tiên tiến của tây phương
. Những kiến thức cũng như tầm nhìn của
họ là một kết hợp tuyệt diệu của hai nên
văn hóa đông tây. Tôi không kỳ vọng, mà
thực sự tin tưởng rằng Văn học Việt Nam đã được tiếp nối bằng những bước đi mới
lạ, đầy cảm xúc của thế hệ bản lề văn học này. Tôi học được của họ rất nhiều
điều, trong đó , Nhân Bản, Khai Phá ,
Cội Nguồn và tình tự quê hương hiện lộng trong từng dòng chữ viết xuống của họ
làm chúng ta hiểu dược sức sống của Văn Hóa Việt sẽ trường tồn.
10.
Viết Bên Dòng Potomac 1 & 2 là hai tập sách đồ sộ, với hơn 800
trang và 98 tác giả tham gia. Ý tưởng nào đã đưa ông đến với dự án quy mô này?
NMN : Thực
hiện cuốn sách này thực ra là để trả lời một vấn nạn. Một câu hỏi đau đáu trong
lòng không thể trả lời bằng một câu, hay rộng ra, không thể trả lời bằng một
bài viết, và cũng không thể trả lời bời một người.
Bởi vì, câu hỏi chính sẽ kèm theo hàng loạt câu hỏi phụ
khó trả lời rốt ráo.
Câu hỏi đó là gì?
Tại sao chúng ta có mặt trên đất nước này? Là một dân
tộc có bốn ngàn năm văn hiến, có nền tảng văn hóa lâu đời và một truyền thống
yêu quý nơi chôn nhau cắt rốn, vậy khi định
cư nơi đây chúng ta đã làm gì với vốn liếng văn hóa đó. Rồi khi chạm tới nền văn mình tiên tiến và
phát triển của nước Mỹ, chúng ta đã hòa nhập thế nào để tôn tại và phát triển.
Câu hỏi trên, nếu ngay bây giờ được hỏi. Chúng ta có
thể trả lời, có thể sẽ dài dòng, có thể chưa bao quát, nhưng ít nhất là chúng
ta đã có một quá khứ sống qua hai chế độ,
có một thực tế đắng cay bi thương đã trải qua, để có thể trả lời, giải thích.
Nhưng những câu hỏi đó được đặt khoảng 50 năm sau, liệu
còn có ai có cái nhìn tổng thể để giải thích với con cháu chúng ta đời sau có
được câu trả lời thuyết phục, minh triết, rõ ràng với những bằng chứng hiển
nhiên bằng sự thật, để con cháu chúng ta tự hào là người Việt, tự hào về văn
hóa tổ tiên và tự hào sự hòa nhập với cư dân chính quốc để phát triển bản thân.
Từ những trăn trở,
tự xét lại chính mình và dăm ba người bạn chí thiết chung quanh, đều cảm
thấy câu trả lời của mình sẽ rất phiến diện, riêng tư, và chưa thuyết phục người
nghe.
Không thể làm được một mình. Cho nên phát sinh ra ý định
thực hiện một tập sách, trong đó thỉnh mời nhiều người cùng tiếp tay để có những
cái nhìn rộng rãi khoáng đạt cho một vấn đề quá tế nhị và nhạy cảm này.
98 tác giả đã đáp lại lời thỉnh mời của chúng tôi, để
rồi từ những góc đứng riêng biệt về tuổi tác, giới tính, quá khứ, hiện tại,
ngành nghề, khuynh hướng và cả phong
cách diễn đạt nữa, đã đến nước Mỹ bằng nhiều cách khác nhau, chỉ có những điều
giống nhau là những người hoạt động về văn hóa, cùng cư trú ở lưu vực dóng
Potomac, kể lại chuyện vì sao đến đây và đến để làm gì và đặc biệt là đã sống
và viết những gì trong năm mươi năm xa xứ.
Không phải là câu trả lời trực tiếp. Nhưng bàng bạc
trong 98 bài viết, chúng ta bây giờ, và con cháu chúng ta ngày sau đã có câu trả
lời cho chuyện có mặt của chúng ta bây giờ trên đất Mỹ.
11.
Làm thế nào để ông tập hợp được nhiều tác giả đa dạng như
vậy từ những cây bút gạo cội đến những cây bút trẻ mới chớm nở? . Trong quá trình biên tập và xuất bản, ông
gặp những khó khăn lớn nhất nào? Và điều gì khiến ông cảm thấy đáng nhớ nhất?
NMN Cám ơn Tạp Chí Văn Bút Miền Đông đã cho tôi
cơ hội để nói thêm một chút về tác phẩm này. Ý Tưởng thực hiện cuốn sách phát
xuất từ những cuộc trò chuyện giữa vài
ba người bạn văn học, trong đó Nhà thơ Phạm Cao Hoàng và Nhà Văn, Họa Sĩ Trương
Vũ là hai người người anh mà tôi hằng kính trọng. Phạm Cao Hoàng chủ trương trang Văn Học Nghệ
Thuật Phạm Cao Hoàng từ hơn 12 năm nay
có số người theo dõi đông đảo từ khắp nơi, và Họa Sĩ Trương Vũ là người có sinh hoạt văn học hải ngoại từ 50
năm qua các tạp chí Văn, Văn Học, Hợp Lưu… đã là những uy tín lớn giúp cho lời
thỉnh lời tham gia bài viết cho cuốn sách khi gửi đi được sự tín nhiệm và nhận
lời . Điều đang nhớ nhất khi thực hiện
cuốn sách chính là sự đồng thuận phải có một ấn phẩm ghi dấu ấn 50 năm xa xứ
của những người sống bên bờ Potomac. Tôi thực sự tri ân những lời khuyến khích,
động viên và ủng hộ của rất nhiều vị đã tạo điều kiện để cuốn sách thành hình
như các Nhà văn, nhà giáo, nhà hoạt động văn học như Hồng Thủy, Lê Thị Nhị, Đặng Đình Khiết, Mary
Hay, Bích Duyên, Huỳnh Thanh Phương, Trần Anh Chương.. Những yểu trợ của quý vị
thực sự là rất lớn cho chúng tôi khi thực hiện sách và tổ chức Ra Mắt
Sách. Xin mượn cuộc phỏng vấn này, để
gửi tới quý vị lời cám ơn chân thành của nhóm thực hiện.
12.
Viết Bên Dòng Potomac không chỉ là một tuyển tập văn chương, mà
còn mang dáng dấp của một biên niên ký văn hóa cộng đồng. Ông có nghĩ đây là
một đóng góp cho việc lưu giữ lịch sử văn học Việt tại hải ngoại?
NMN Tôi
thực sự nghĩ như vậy. 98 Người cầm bút
từ những góc đứng khác nhau, có những kỷ niệm, ký ức, suy nghĩ về cùng một sự
kiện sẽ cho chúng ta cái nhìn tổng thể của một thời đã qua và đáng nhớ trong
đời sống chúng ta của 50 năm xa xứ. Tôi mong rằng sẽ được đọc bởi những người
sau thế hệ chúng ta, cung cấp cho họ những tư liệu thật nhất, chính xác nhất dù bi thương hay hoan lạc của những tháng ngày
đang chìm dần trong quên lãng..
13.
Ông kỳ vọng điều gì ở độc giả khi họ cầm trên tay hai tập sách
này? Đó là sự đồng cảm, là niềm tự hào, hay một cảm thức trở về?
NMN : Tất cả tâm huyết có được, chúng tôi đã dồn
hết để thực hiện tác phẩm tổng hợp này. Còn đánh giá ra sao thì thuộc về độc
giả. Điều mong muốn vẫn là sự đồng cảm của người đọc. Đồng cảm với các tác giả
viết bài, Đồng cảm với người thực hiện và đồng cảm với những người tiếp tay phổ
biến .
Chân thành cám ơn Tạp Chí Văn Bút Miền Đông đã
thực hiện buổi trò chuyện này.