Dòng sông! Nó hiện hữu trong thiên nhiên từ
khi khai thiên lập địa như muôn thứ đã có trên quả đất này - tự nó ngàn đời
không thay đổi - gom nước từ đầu nguồn rồi khơi dòng chảy ra biển cả. Con người
đặt cho nó cái tên là Dòng Sông.
Khi thêm vài chữ kèm theo với dòng sông như:
dòng sông êm đềm, thơ mộng hay là dòng sông oan nghiệt, ô nhục… Các thi sĩ, văn
sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ dựa vào đó mà “thổi vào” dòng sông “cái linh hồn” và làm ra
những tác phẩm rung động lòng người.
Nhưng có một chữ đi kèm với dòng sông - chữ
“định mệnh”- đã biến dòng sông thành chỗ riêng tư. Dòng Sông định mệnh chính nó
đã ấp ủ và nuôi dưỡng con người hay một cơ duyên nào đó đưa đẩy con người đến
với nó. “Dòng sông định mệnh”- nơi con người đã từng gắn bó với nó và cho họ
những cảm xúc dạt dào. Và chính những con người đó mới nói lên hay tạo được tác
phẩm tuyệt vời.
Các văn nhân, thi sĩ khó lòng nói thay hay
chế tác hư cấu.
Trong đời, ai cũng có những kỷ niệm về một
dòng sông. Có những dòng sông lưu trong ký ức, nhưng rất ít được gọi là “dòng
sông định mệnh”.
Với tôi, có ba dòng sông lưu trong ký ức và
hai dòng sông tôi đã sống chết với nó do định mệnh an bài. Tôi gọi đó là “dòng
sông định mệnh”.
Khi thầy, cô giáo dạy tôi tập đọc và học
thuộc lòng những bài văn của các nhà văn Thanh Tịnh, Nguyễn Tuân miêu tả dòng
sông Hương ở Huế - êm đềm, thơ mộng - dòng nước trong veo, phẳng lặng như tờ…
Hỉnh ành đó đã đi vào ký ức của tôi từ thuở đầu đời.
Khi lên Trung học, học sinh phải học hai
ngoại ngữ: Pháp văn và Anh văn. Sách giáo khoa thời bấy giờ có Cours de
Langues (gồm 4 quyển) cho Pháp văn; English For Today (gồm 4 quyển) cho Anh
văn. Nhờ mấy quyển sách này mà tôi biết dòng sông Seine chảy qua thành phố
Paris nước Pháp và dòng sông Potomac ôm ấp thủ đô Washington D.C. của Mỹ. Thời
đó, nhìn trên bản đồ, thấy hai dòng sông này cách xa vạn dặm, tôi như đứa trẻ
nhìn trăng, thấy chú Cuội ngồi dưới gốc cây đa và không nghĩ có một ngày mình
sẽ đặt chân đến những nơi này.
Nhưng hai dòng sông đó đã đi vào ký ức, vì
tôi cảm nhận cái nên thơ và lãng mạn của nó qua các bài văn. Mấy mươi năm sau,
không ngờ, có một dòng sông đã trở thành “Dòng Sông Định Mệnh” của đời tôi. Đó
là dòng sông Potomac.
Còn một dòng sông đã đi vào ký ức, khi tôi có
ý thức về chính trị. Đó là dòng sông Bến Hải - một dòng sông hiền hòa bỗng trở
thành “dòng sông oan nghiệt” - nó chia đôi đất nước tôi và lịch sử Việt Nam ghi
thêm một trang ô nhục - khiến tôi ngậm ngùi!
Đã nói về ba dòng sông đã đi vào ký ức. Bây
giờ, tôi kể chuyện hai dòng sông định mệnh: Dòng sông Đà Rằng ở quê tôi và dòng
sông Potomac trên đất khách.
Không biết tự bao giờ, khi tôi được sinh ra
đời đã có con sông Đà Rằng. Dân quê ở thượng nguồn gọi nó là con sông Ba, ở hạ
lưu người ta gọi là sông Đà Rằng và sách địa lý cũng ghi như thế.
Tôi gắn bó với dòng sông Đà Rằng trên hai
mươi năm và có “một trời” kỷ niệm…
Kể sao cho hết cái thích thú của những lần
tắm sông cùng lũ nhóc trong làng vào những buổi trưa hè… Mùa hè nước cạn, trong
veo… phơi ra bờ cát mịn. Lũ trẻ chúng tôi tha hồ bơi lội, có lúc ra giữa lòng
sông. Khi nắng lên cao, lũ trẻ men theo bờ cát vào soi (1) nhổ những cây rau
đắng mọc dại ven bờ về cho mẹ phơi khô để nấu chè rau đắng - hương vị nồi chè
rau đắng rất đặc biệt - chỉ quê tôi mới có. Khi nào có dịp ghé quê tôi, tôi sẽ
mời bạn thưởng thức chén chè rau đắng.
Đó là chuyện hiền hòa, dễ thương của dòng
sông Đà Rằng vào mùa hạ.
Nhưng sang mùa đông nó “cuồng nộ” đến phát sợ
- nước đục ngầu từ nguồn đổ về cuồn cuộn, chảy xiết… cuốn trôi mọi thứ ven bờ.
Nhưng sau cơn “cuồng nộ”, dòng sông phủ lên những cánh đồng đất mịn phù sa mầu
mỡ, giúp cho dân làng có một vụ mùa bội thu năm tới.
Còn tôi có cái thú vui vào mùa bão lũ là theo
cha đặt lờ bắt cá. Các loại cá như cá rô, cá trắng, cá tràu (cá lóc) ngược dòng
nước lênh láng khắp cánh đồng tìm nơi đẻ trứng. Chúng nó dại khờ chui vào những
cái lờ bóng bẩy mà cha tôi đặt chỗ nước chảy. Ca dao có câu: “Cá trong lờ đỏ
hoe con mắt/ Cá ngoài lờ ngúc ngoắc muốn vô”. Tôi không biết diễn tả làm sao
cho hết cái “khoái” khi đi “giở lờ” (nhấc cái lờ khỏi mặt nước) - năm bảy con
cá rô đỏ hoe con mắt - rùng rùng trong lờ! Cha tôi cười, còn tôi reo lên khoái
chí, mở nắp giỏ cho cha đổ cá vào.
Tôi sống, tôi vui với dòng sông Đà Rằng trong
thời niên thiếu. Năm hai mươi tuổi, tôi xa nó để vào Sài Gòn tiếp tục việc học
hành, rồi lên Đà Lạt gia nhập quân đội Việt Nam Cộng Hòa.
Từ đó, đời tôi nổi trôi theo vận nước với bao
gian truân và nghiệt ngã - mười năm lính, bảy năm tù cải tạo làm hao gầy trí
lực. Dòng sông Đà Rằng chỉ còn trong hoài niệm. Nhưng khi ai hỏi: “Mi ở xứ mô?”
- tôi ví von rằng: “Tao dân Núi Nhạn, Sông Đà.” (2)
Năm 1975, lịch sử sang trang, tưởng rằng: tôi
sẽ được trở về với dòng sông cũ, bến đò xưa… Tôi sẽ đứng trên chiếc cầu dài
nhất miền Trung, ngắm dòng sông quen thuộc, trông những cồn cát ven sông phủ
lên màu xanh của soi dưa, ruộng mía… Xa bờ là xóm làng dân cư đông đúc và tưởng
rằng tôi sẽ được sống với hình ảnh êm đềm nơi quê hương yêu dấu.
Nhưng than ôi! Tôi đã bị lưu đày nơi rừng
sâu, núi thẳm… rồi biệt xứ ở vùng Thượng du rồi Trung du Bắc Việt gần bảy năm
trường. Ngày được thả về, đời tôi coi như “tàn trong ngõ hẹp…”
Đời chỉ “tàn” chứ chưa “tan” trong ngõ hẹp!
Nên giờ đây tôi còn có dịp viết những dòng tâm cảm gởi quí bạn đọc chơi.
Năm 1986, gia đình tôi được nguời em vợ bảo
lãnh sang Canada, sau đó tôi xin qua Mỹ - định cư ở Virginia - tính đến nay đã
hơn bốn mươi năm.
Trước khi rời Việt Nam đi Canada, tôi về quê
thăm mẹ tôi, và ra nhìn con sông Đà lần cuối. Tôi có già đi, nhưng dòng sông
vẫn thế - nó không già đi hay trẻ lại - nuớc vẫn lững lờ trôi… Không biết nó có
buồn khi tôi xa nó? Nhưng lòng tôi cảm thấy ngậm ngùi!
Ai cũng biết lý do tại sao, sau năm 1975,
nhiều người Miền Nam bất chấp hiểm nguy, liều thân sống chết: vượt biên, vượt
biển hay tìm mọi cách thoát ra nước ngoài, mặc dù trong lòng vẫn đau đáu với
quê hương.
Từ ngày được định cư ở Virginia, ngoài việc
tìm sinh kế nuôi sống bản thân và gia đình, tôi thường tham gia sinh hoạt cộng
đồng để tìm nguồn an ủi và hơi ấm đồng hương. Khi cuộc sống căng thẳng, tôi tìm
thư giãn ở những nơi có cảnh đẹp sông, hồ… để chụp ảnh. Và tôi đã bắt gặp dòng
sông Potomac.
Khi mới đến Virginia còn nhiều bỡ ngỡ,
một người bạn thân đã định cư ở đây từ năm 1975, “đãi” gia đình tôi một chuyến
“du ngoạn” trên sông Potomac bằng du thuyền. Du thuyền Spirit khởi hành từ
National Harbor (D.C.) ngược dòng sông Potomac đến ngọn đồi thoai thoải Mount
Vernon, một khu trang trại rộng lớn, có ngôi nhà trắng, mái ngói đỏ nổi bật ở
lưng đồi nhìn xuống dòng sông thơ mộng… hiện tại đã trở thành di tích lịch sử,
nhưng trước đây là nhà ở của George Washington, vị Tổng Thống đầu tiên của Hoa
Kỳ đã được lịch sử lưu danh là “Cha già dân tộc”.
Du thuyền rời bến khoảng nửa giờ, tôi ngây
ngất với cảnh đẹp hai bên bờ sông - những cây hoa anh đào khoe sắc, in bóng
lung linh trên dòng nước trong xanh… xa xa là những ngôi nhà cổ kính núp dưới
bóng cây cổ thụ cho ta một cái nhìn thoáng đãng và không gian tươi mát. Quay
nhìn phía sau là cây cầu vòm đá cổ kính, xa mờ là những tòa kiến trúc đầy kiêu
hãnh như Đài tưởng niệm Washington (Tháp Bút Chì), Tòa nhà Quốc Hội...
Ôi! Chưa đầy ba trăm năm lập quốc mà Hoa Kỳ
đã tạo được những kỳ tích phi thường.
Khi đang say mê nhìn cảnh đẹp ven sông, bỗng
trong đầu tôi thoáng qua ý nghĩ về lai lịch của dòng sông Potomac. Nó là một
chứng nhân lịch sử - từng in dấu chân của những Tổ Phụ lập quốc Hoa Kỳ. Nước
của dòng sông này đã từng hòa với máu của những anh hùng trong cuộc chiến giành
độc lập từ đế quốc Anh để đất nước Hoa Kỳ có ngày Độc lập: July 4, 1776. Và nó
cũng từng là lằn ranh sinh tử cuả những người lính Bắc- Nam trong cuộc nội
chiến (1861- 1865).
Thế nhưng giờ đây, dòng sông Potomac hiền hòa
ôm ấp mọi cư dân của đất nước, không phân biệt màu da hay chủng tộc. Nó trở
thành biểu tượng của sự hòa hợp và là một phần linh hồn tổ quốc Hiệp Chúng Quốc
Hoa Kỳ.
Không phải mình tôi khám phá ra cái kỳ diệu
của dòng sông Potomac mà còn có những người đồng cảm. Hãy nghe thi sĩ Phạm Cao
Hoàng làm thơ:
khi dừng lại bên dòng Potomac
em bên tôi vẫn rất dịu dàng
gió lồng lộng cả một trời Đông Bắc
tóc em bay trong nắng thu vàng
và như thế mình đi và đã đến
mình đã tìm và gặp được dòng sông
tôi ngồi xuống để nghe sông hát
và đứng lên ôm lấy mặt trời hồng
và như thế mình đi và đã đến
đã bên nhau thủy tận sơn cùng
tôi nằm xuống để nghe đất thở
tạ ơn đời độ lượng bao dung
khi dừng lại bên dòng Potomac
tôi và em nhìn lại quê nhà
buồn hiu hắt thương về chốn cũ
phía chân trời đã mịt mù xa
Và đọc một vài đoạn trong bài thơ “Khi qua
sông Potomac” của Nguyễn An Bình:
Chiếc cầu nổi hai bên bờ Potomac
Cây vẫn xanh màu lá vẫn dịu dàng
Tôi qua đó nghe dòng sông tự hát
Khúc tình ca gởi tặng kẻ lang thang
Em ngồi lại cùng tôi bên dòng Potomac
Để cùng nhau nghe sóng kể chuyện lòng
Ôi nước Mỹ đất mênh mông đến vậy
Sao nặng tình thao thức một dòng
sông.
Đấy, dòng sông Potomac đầy tình tự và nên
thơ… Nếu bạn ở phương xa, có dịp đến thăm Vùng Hoa Thịnh Đốn (thường được hiểu
bao gồm: Thủ đô Washington D.C. và hai Tiểu bang Maryland và Virginia) chớ bỏ
qua một chuyến du thuyền trên sông Potomac.
Bạn cũng có thể ngắm cảnh đẹp dòng sông từ
các bãi “đậu xe vọng cảnh” (outlook) dọc bên đường George Washington Memorial
Parkway - một con đường đẹp nhất ở Vùng Thủ đô Hoa Thịnh Đốn - bắt đầu từ
Beltway I- 495S, exit 43 chạy đến Mount Vernon, nơi có ngôi nhà của Tổng Thống
George Washington.
Vào mùa xuân khoảng đầu tháng Tư, hoa anh đào
nở rộ - khoe sắc hồng khắp lối; vào cuối mùa thu lá vàng óng ả suốt dọc con
đường.
Lái xe trên con đường này, bạn sẽ cảm thấy
như mình đang lạc vào chốn thiên thai. Không là thi sĩ, bạn cũng có thể làm vài
câu thơ…
Nếu bạn thích bộ môn nhiếp ảnh, hãy chọn bên
này bờ sông Potomac, gần cầu Key làm nơi đặt máy - lấy dòng sông làm tiền cảnh,
ống kính thu hình hướng về: cầu Key, lăng Tổng Thống Abraham Lincoln, xa hơn là
chóp đài tưởng niệm Washington (Tháp bút chì). Thế là bạn sẽ có tấm hình ghi
lại được 1/3 phong cảnh biểu tượng cho Thủ đô Hoa Thịnh Đốn. Nếu bạn đến vào
dịp Lễ Độc Lập July 4, chớ quên ra bờ sông chờ chụp cảnh bắn pháo bông. Ôi!
Từng chùm pháo hoa phản chiếu trên mặt sông… Bạn sẽ có tấm ảnh nghệ thuật chụp
phong cảnh tuyệt vời.
Tôi vừa viết mấy dòng chấm phá cảnh đẹp của
dòng sông Potomac. Bây giờ xin nói thêm những điều kỳ diệu ven sông.
Chuyện hình thành và phát triển cộng đồng người Việt vùng Hoa Thịnh Đốn đã được nhà văn Nguyễn Minh Nữu viết khá chi tiết qua bài"Làm báo ở Washington, D.C." được phổ biến khá rộng rãi trên mạng.
Ở đây, tôi chỉ thêm vào cái tình người và sự
đóng góp tài năng của cư dân nơi này đã làm “vẻ vang dân tộc Việt”.
Mặc dù dân số đông hàng thứ ba sau California
và Texas - khoảng trên một trăm ngàn người - nhưng không thiếu “anh hào - tao
nhân - mặc khách” đã được vinh danh như: khoa học gia Dương Nguyệt Ánh, chính
trị gia Hùng Cao; doanh nhân thành đạt chắc có nhiều, nhưng còn ẩn danh - “giả
dạng thường dân”. Chỉ có triệu phú Lê Thiệp - chủ tiệm phở 75 lộ diện rõ ràng.
Còn văn nhân, thi sĩ thì quá nhiều kể ra không xuể.
Đặc biệt, mới đây - ngày 25 tháng Tư năm
2025, Đại học George Mason ở VA, đã đặt tên hai người gốc Việt cho trường dạy
Kỹ Thuật Điện Toán. Đó là vợ chồng ông bà Long Nguyễn và Kimmy Dương. Hai ông
bà này đã tài trợ hai chục triệu đô la cho Đại học George
Mason.
Tình người ở đây ôn hòa, đằm thắm… ít có phe
đảng chống đối nhau ra mặt như ở Cali. Tệ nạn xã hội có xảy ra nhưng không
nhiều như các cộng đồng sắc dân khác. Việc học hành và thành đạt của con em
người Việt ở đây đạt tỷ lệ khá cao. Trường Đại học rất nhiều nhưng con em
người Việt thường chọn các trường: George Mason University, University of
Maryland, Howard University, Virginia Tech, Marymount Unversity, Johns Hopkins
University, Georgetown University, George Washington University…