XUÂN VỀ,
NGHE NHẠC BOLERO…
Nguyễn Phú Yên
Mùa xuân không chỉ là thời gian của
dất trời mà còn là của lòng người. Thiên nhiên tươi đẹp cũng gợi cho con người
bao nhiêu cảm xúc dào dạt. Trong âm nhạc lãng mạn của thời kỳ đầu hình thành nền
tân nhạc Việt Nam, có rất nhiều tác phẩm viết về thiên nhiên trong sự đổi thay
thời tiết từng mùa. Nhiều nhất là các bài hát viết về mùa xuân. Đó là những bài
hát mang tính chất trữ tình với những hình ảnh trong sáng, tươi vui được
viết trên nhịp điệu tươi tắn, bộc lộ niềm hân hoan của con người trước thiên
nhiên rạng rỡ của mùa xuân mới.
Mùa xuân
gắn với hình ảnh khu vườn có nắng hồng, có hoa khoe sắc thắm, có bướm lượn bay
như muốn chào mừng cảnh vật đẹp tươi. Mùa xuân còn đem tới cho mọi người niềm
tin, niềm hy vọng một ngày non sông sẽ tươi sáng, nhất là đối với thế hệ đã trải
qua nhiều đau thương của chiến tranh. Khi mùa xuân thanh bình lại trở về, dù
khói đạn còn vương lại trên mọi nẻo đường đất nước, họ cảm thấy tình cảm yêu đời,
yêu cuộc sống bỗng bừng dậy khi sắc xuân đã bừng nở trên những góc trời sông
núi.
Những năm
tháng sau ngày chia cắt đất nước, những con tim say đắm không thể không reo vui
với cuộc đời mới! Ta hãy nghe La Hối và Thế Lữ cất tiếng: Ngày thắm tươi bên đời xuân mới/ Lòng đắm say bao nguồn vui sống/ Xuân
về với ngàn hoa tươi sáng/ Ta muốn luôn luôn cười với hoa... (Xuân và tuổi trẻ). Trong khi đó Phạm Đình Chương rộn rã chào đón mùa xuân: Kìa trong vạt nắng, mạch xuân tràn dâng/ Khóm
hoa nhẹ rung, môi cười thẹn thùng cùng bao nguồn sống/ Bướm say duyên lành, thắm
tô trời xanh/ Bầy chim tung cánh hát vui đón mừng mùa nắng tươi lan… (Đón
xuân).
Mùa xuân đem đến niềm vui nên người nghệ
sĩ thường viết bài hát với giai điệu tươi vui, tiết tấu nhanh gọn. Ta nhận ra trong ca từ của Nhật Bằng, mùa xuân với sắc màu tươi thắm, với gió
xuân, nắng vàng, bầy chim, hoa và bướm đùa vui khắp chốn: Ngàn hoa thắm tươi hé môi cười mừng chào đón xuân/ Bầy chim tung
cánh bay trên muôn cành cùng hót vang/ Tính tang tính tang tiếng đàn, vang
lời ca mừng xuân vàng... (Khúc
nhạc ngày xuân). Trong không khí
xuân tươi, ta nghe rõ hơn giai điệu của Minh Kỳ: Xuân đã về, xuân đã về/ Kìa bao ánh xuân về tràn lan mênh mông/ Trên
cánh đồng chim hót mừng đang thướt tha từng đàn tung bay vui say… (Xuân đã về).
Phải chăng mùa xuân tươi thắm là để dành cho đời, để nuôi cuộc sống nhân
quần thêm vui, cho người người đem sức cần lao để xây đắp ngày mai? Mùa xuân tươi đẹp như thế nên mùa xuân
về ta nghe những lời chúc mừng, sẻ chia niềm mong ước tốt lành cho mọi lớp người
trong xã hội: Ngày xuân nâng chén ta chúc
nơi nơi/ Mừng anh nông phu vui lúa thơm hơi/ Người thương gia lợi tức, người
công nhân ấm no, thoát ly đời gian lao nghèo khó… Ly rượu mừng của
Phạm Đình Chương không chỉ dành để chúc cho lứa đôi được thành duyên, cho người
xa nhà quay về bên lửa ấm, cho chàng nghệ sĩ mang đến nhiều lời thơ, nhưng trên
hết là cầu chúc cho non sông được mãi mãi sống trong thái hòa: Bạn hỡi, vang lên lời ước thiêng liêng/ Chúc
non sông hòa bình, hòa bình/ Ngày máu xương thôi tuôn rơi, ngày ấy
quê hương yên vui/ Đợi anh về trong chén tình đầy vơi... (Ly rượu mừng).
Đúng là những giai điệu đẹp với nghệ thuật
tuyệt vời của những nhạc sĩ có tay nghề vững chắc, của những giọng ca lão luyện
trong biểu diễn chuyên nghiệp. Tuy vậy đối với quần chúng bình dân, có thể đôi
khi họ cần những bài hát gần gũi với họ để nói thay tâm tình qua những bài hát
giản dị hơn - những sản phẩm âm nhạc đại chúng, phù hợp với trình độ tiếp nhận
cũng như diễn cảm tâm trạng của chính họ. Từ đó họ dễ dàng đi đến với thể điệu
bình dân khá phổ biến lúc bấy giờ: nhạc bolero.
Thật vậy so với các thể điệu sang trọng, nhạc
bolero đem đến cho quần chúng hơi thở nồng ấm cho tâm tư lớp người bình dân
trong xã hội; có thể âm nhạc không cao siêu và ca từ đôi khi hết sức nôm na,
không bóng bẩy, nhưng bù lại nhạc bolero ngắn gọn nên phần lớn ai cũng thuộc
lòng. TS âm nhạc Jason Gibbs - nhà nghiên cứu âm nhạc VN, người mà tôi vừa gặp ở
Sài Gòn - cho biết ông đang ngiên cứu dòng nhạc bolero trước đây và hiện nay tại
VN. Nghĩa là bolero không chỉ người Việt mà người nước ngoài cũng yêu thích vì
hơn thể loại nào khác, bolero mới thể hiện tâm tư con người Việt Nam rõ nhất.
Ta hãy nghe người nghệ sĩ mô tả cảnh sắc mùa xuân trong một ca khúc
bolero xuất hiện rất sớm, từ đầu thập niên 1950:
Gió
mùa xuân tới, cánh đồng tươi thắm trong nắng vàng
Muôn bướm tung bay mang sắc tươi phô cùng trời thắm.
Gió mùa xuân tới, bóng hồng tha thướt trong nắng đào
Kiếp sống cô đơn mơ ước ôm trong lòng lửa tươi...
(Hoàng Trọng, Gió mùa xuân tới)
Bài hát sau đây của một nhạc sĩ tiếng tăm cũng vang lên giai điệu nhẹ
nhàng, lắng đọng vì tình cảm rất gần gũi với người nghe mỗi dịp xuân về:
Bao
nhiêu thương nhớ gom nhặt đầy
Anh trở về thăm em. Bao lần ngồi thâu đêm
Nghe mùa xuân vừa đến. Em ơi hoa thắm rơi ngập đường
Trời nắng xế vương vương, lòng nhớ tới em luôn
Khi chiều tàn chim gọi đàn.
Em ơi đôi lúc nghe lòng buồn trên sườn đồi thông xanh
Sương phủ đầy vai anh, canh tàn trăng mờ ánh.
Long lanh sao rớt vương đầy trời, dòng thác trắng bao la
Chờ sáng đến chim ca, cho đường dài cũng không xa…
(Tuấn Khanh, Mùa xuân đầu tiên)
Mùa xuân về với nắng ấm, với tiếng chim trong bình minh. Đó là mùa xuân
thanh bình cho người dân đất Việt. Trong không khí ấm nồng, mọi người trao nhau
những lời chúc thắm tình và đầy thân thiện:
Nắng xuân về trên muôn hoa, nắng xuân
về trên khắp mọi nhà
Người người vui đón xuân đã về. Một mùa
xuân mới chan chứa tình.
Nắng xuân hồng về nơi nơi, nhớ ai còn
xa cách phương trời
Về đây người hỡi xuân đã về, Là đây tổ
ấm vui sống đời.
Một mùa xuân tươi vui thanh bình, đàn
chim líu lo trong bình minh
Tiếng pháo lách tách vui rộn ràng, chào
xuân mới sang.
Rượu nồng trao nhau chúc xuân lành, bầy
em bé thơ vui tuổi xanh
Bóng quê hương yêu thương đắm say. Nhà
Việt mến yêu…
(Huỳnh Anh, thơ Thanh Sơn, Mừng nắng xuân về)
Tôi
chúc gì đây vào mùa xuân này, khi nắng vàng tươi nhuộm làn tóc ai
Khi gió nhẹ lay hoa đào hồng thắm, trong khi xuân ấm mới tô đẹp tháng
năm.
Tôi chúc muôn người mọi điều ước muốn. Non nước vinh quang
Trong
tia nắng thanh bình. Để người anh lính chiến quay về gia đình
Tìm vui bên lửa ấm…
(Minh Kỳ & Lê Dinh, Cánh thiệp
đầu xuân)
Hội ngộ để cầu chúc năm mới đầy tình
thân ái, thăng tiến trong công danh, sum vầy trong may mắn và hạnh phúc trong
tình yêu:
Trên
đường đi lễ xuân đầu năm, qua một năm ruột rối tơ tằm
Năm mới nhiều ước vọng chờ mong, may nhiều rủi ít ngóng trông
Vui cùng pháo nổ rượu hồng.
Ta cùng nhau đón thêm mùa xuân, xuân dù thay đổi biết bao lần
Xin khấn nguyện kết chặt tình thân, vin cành lộc những bâng khuâng
Năm này chắc gặp tình quân…
(Hoài An, Câu chuyện đầu năm)
Thấm
thoát là đây một mùa xuân mới với ngàn cánh mai vàng
Nụ cười trên môi trên làn má ai đón xuân tươi vừa sang
Biết chúc chi đây khi làn gió xuân về
Giấy trắng ghi lại đôi dòng nhạc tâm tư
Làm thơ trao duyên gửi người đôi câu
Chúc
nhau vào lúc đầu xuân…
(Minh Kỳ & Lê Dinh, Hạnh phúc
đầu xuân)
Mùa xuân cũng là dịp để con người trở về với tình yêu cùng nỗi nhớ
nhung, cùng lời ước hẹn, đôi khi là nỗi buồn nhẹ nhàng thoáng qua:
Đón
xuân này tôi nhớ xuân xưa, một chiều xuân em đã hẹn hò
Như ươm tình trong cánh hoa mơ đưa hương theo làn gió
Em nói rằng em viết thành thơ.
Đón xuân này tôi nhớ xuân xưa, hẹn gặp nhau khi pháo giao thừa
Em đứng chờ tôi trước song thưa, tôi đi qua đầu ngõ
Hỏi nhau thầm xuân đã về chưa…
(Châu Kỳ, Đón xuân này nhớ xuân
xưa)
Ngày xuân là ngày hội ngộ, mọi người chờ gặp
nhau để tất cả người thân quây quần trong giây
phút đoàn viên của gia đình. Nhưng lỡ
chuyến hẹn hò thì biết bao buồn đau:
Nếu
chiều nay lỡ hẹn không về, thì xuân năm nay xuân sẽ buồn
Sẽ buồn hơn mấy cội mai già và mùa xuân quên mặc áo mới.
Hẹn hò xa xưa còn nguyên tất cả, dành cho em tình yêu rất lạ
Dù sao anh cũng về, mộng xuân đã chín đỏ
Bàn tay nâng niu hoa cúc, bàn tay hiu hắt giọt lệ đầy…
(Anh Việt Thu, Mùa xuân đó có
em)
Mùa xuân còn là dịp nhớ về gia đình, nhớ về quê xưa với biết bao kỷ niệm
những ngày tháng cũ, nhất là đối với người sống kiếp tha phương. Nhưng nếu người
không về thì biết nói sao đây nhỉ?
Con biết không về mẹ chờ em trông, nhưng
nếu con về bạn bè thương mong.
Bao lứa trai cùng chào xuân chiến trường, không lẽ riêng mình êm ấm.
Mẹ ơi! Con xuân này vắng nhà. Mẹ thương con xin đợi ngày mai.
(Trịnh Lâm Ngân, Xuân này con không
về)
Thôi thì đành hẹn một ngày khi non nước yên vui bởi vì hiện người trai
đang còn nợ non sông gánh nặng trên vai:
Em
ơi biên cương súng vang rền anh ngỡ rằng
Quê
hương thân yêu đón xuân về pháo rượu nồng
Mừng duyên tơ hồng, chúng mình nên vợ chồng
Là ngày anh ước mong…
(Minh Kỳ, Anh tiền tuyến, em hậu
phương)
Thật nhiều mến
thương, tâm tư tha thiết tôi xin gửi về
Gửi Mẹ kính yêu vài lời của con chúc mừng năm naỵ
Và gửi đến em bao nhiêu yêu thương anh dành cho em
Khi xuân về xin hãy yêu đời. Ta đón đợi xuân hồng ngày mai...
(Trịnh Lâm Ngân, Cảm ơn)
Và như thế người trai còn miệt mài đi trong niềm mơ ước thiết tha về một
ngày thanh bình nở hoa trên đất nước đã quá khổ đau:
Mau
về đây xây đắp giang san, cho trời Nam xuân sắc huy hoàng
Cho
dân Việt đầm ấm an khang. Mùa xuân năm nay
Anh
sẽ về cùng em đi lễ chùa. Nguyện cầu đất nước yên vui
Tình
mình thắm thiết lên ngôi, bõ những ngày đau thương lìa cách…
(Trần Thi, Xuân đã đến rồi, 1969)
oOo
Nhìn
lại những bài hát bolero nghe ra rất đơn sơ, dung dị. Giai điệu thể hiện được
nhiều tâm trạng, được gói gọn trong một khúc thức chặt chẽ, nhịp điệu quen thuộc,
giai điệu có mô phỏng làm cho bài hát dễ nhớ, dễ thuộc. Giữa tiếng nổ của đạn
bom, người miền Nam đâu cần nói những lời hoa mỹ, siêu hình mà họ cần ngôn ngữ
trực tiếp, có hình tượng cụ thể, gần gũi với đời sống của họ. Có hề chi phải cầu
đến một sự cao siêu, chỉ cần ngôn ngữ đời thường cũng đủ dàn trải mọi tâm tình
của họ.
Âm nhạc
bolero còn phù hợp với cảm quan thẩm mỹ bình dân của đại đa số lớp tuổi trẻ.
Khi quê hương còn chìm trong khói lửa thì nhạc bolero còn là tiếng lòng của một
thế hệ, ở đó có khúc hoan ca lẫn lời bi ca. Tiếng lòng đó cần được nhìn nhận như một phần quá khứ đau thương
trong lịch sử, là tiếng vọng của một thời đại đã
ghi dấu trong di sản ca khúc của âm
nhạc Việt một thời.
N.P.Y.