NGUYỄN CHÍ THIỆN và LÂM VĂN SANG (Mặc áo Xanh)
Đặng lại toàn bộ bài viết trên GIÓ O HẢI NGOẠI
với sự cho phép của Chủ Biên Gió-O
TƯỞNG NHỚ LÂM VĂN SANG (1950-2026)
Vừa Qua Đời Tại San Jose, California.
Anh là chỗ thân hữu văn nghệ ở San
Jose lâu năm.
Từng ở trong nhóm khởi xướng tờ Nhân
Văn, của Lôi Tam, Thượng Văn, Tưởng Năng Tiến, Võ Hoàng, Lâm Văn Sang
Từng ở trong nhóm Viet Mercurry News
với Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Bá Trạc, Phạm Việt Cường, Trần Đệ, Lâm Văn Sang
Người đàn ông im im, cười cười, ly dị,
có vài cuộc tình lộ và không lộ với vài người phụ nữ cũng hơi nổi nổi ở San
Jose
Kỷ niệm đáng nhớ với Gió O là lần giáo
sư nhà văn Triết Đặng Phùng Quân về ra mắt sách Triết ở San Jose vào năm 2007,
bạn của Đặng Phùng Quân là một ông Triết khác lên phát biểu sao đó, Lâm Văn
Sang về viết bài cà khịa, Sau đó ông Triết Đào Trung Đạo cũng cà khịa lại, gửi
bài kêu tôi đăng lên Gió O. Tôi phải ốp hai ông đàn anh này lại ngay lập tức.
Vụ hai bên cà khịa xảy ra trên Gió O
trước đây giữa một ông nổi tiếng trong nước là nhà văn Trần Mạnh Hảo với một
ông to mồm ở Hải Ngoại là Trần Nghi Hoàng. Cả hai sau đó giựn Gió O và đi luôn.
Không sao.
Lâm Văn Sang nghe nói bị bệnh lẫn và
vào nhà dưỡng lão của ông bạn bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi lưu trú mấy năm qua.
Nay nghe tin Lâm Văn Sang vừa qua đời
. Bằng hữu văn nghệ ở San Jose chia buồn cùng gia đình anh.
Nguyện cầu hương hồn anh ra đi thanh
thản về miền vĩnh phúc!
.
Đưa một bài viết của Lâm Văn Sang lên
đây để tưởng nhớ anh,
''''''''''
LÂM VĂN SANG
CHO ĐẾN KHI CHIỀU XUỐNG
phóng sự
Trưa thứ Bảy, 27 tháng Mười, 2007,
thêm một quyển sách được tung ra thị trường chữ nghĩa Việt Nam ở hải ngoại tại
San Jose. Lần này là cuốn “Cơ Sở Tư Tưởng Thời Quá Độ” của ông Đặng Phùng Quân.
Một tác phẩm được mang ra mắt có tạo khác biệt hay không giữa các thể loại,
giữa một quyển sách triết và những quyển sách thơ, văn, hồi ký...?
Mười một giờ trưa, hắn nhận cú điện
thoại của tác giả cho biết đã tới San Jose. Một giờ, hắn có mặt ở trung tâm
VIVO cho chương trình chỉ bắt đầu một tiếng đồng hồ sau đó. Những cái e-mail
hắn đã gửi đi nhiều lần trong tuần cho đa số người nhận hắn không biết là ai,
hai lần cho hai ngày thứ Sáu và Bảy để thông báo về buổi ra mắt sách. Dăm ba
người lịch sự trả lời.
Hai giờ thiếu mười lăm, hắn bước vào
cửa văn phòng VIVO, lo ngại, bước trở ra ngoài bốc điện thoại kêu gọi lung
tung. Lúc đó, Đặng Phùng Quân và Đào Trung Đạo đến, khệ nệ bưng sách vào. Kể từ
đó, hắn biết mọi chuyện coi như xong dù không biết rõ lắm xong như thế nào. Mây
Lan hay Nguyễn Tường Tâm tới trước? Còn những người khác hắn biết, ai trước, ai
sau? Hắn chỉ biết trong vòng đa số thân quen đó hắn không phải là duy nhất bất
ngờ.
Bên cạnh cái bất ngờ của những người
chưa bao giờ xuất hiện trong sinh hoạt cộng đồng, còn có cái bất ngờ của người
không bao giờ chịu có mặt đồng thời với sự có mặt của một người khác...
Hắn nhìn thấy lại toàn bộ ban biên tập
của tờ báo Tự Do trên đảo tỵ nạn Galant năm 1980: Hoàng Lý Văn, Lý Khánh Hồng,
Tưởng Năng Tiến, Đặng Phùng Quân. Ban biên tập, hắn còn nhớ, đã từng thách thức
yêu cầu phi chính trị của Cha Dominici, người chủ trương và trả lương cho anh
em, để thà từ nhiệm hơn để mất tự do ngôn luận, một lần nữa.
Hắn cũng gặp lại người trong ban biên
tập của tạp chí Nhân Văn của thập niên 1980 ở San Jose: Hoàng Lý Văn, Tưởng
Năng Tiến, Tường Vũ Anh Thy, Phạm Việt Cường, Vũ Hữu Dũng. Còn ai nữa? Có bao
giờ người ta gặp bốn chị em nhà họ Lê xuất hiện cùng lúc chưa? Vâng, Lê thị Quế
Hương, Mây Lan, Lê Thị Huệ, Lê Thị Thấm Vân đã đến đó. Còn những người chưa bao
giờ có mặt hoặc ít khi có mặt? Huỳnh Phan Anh, Nguyễn Hữu Liêm, Vũ Quỳnh Hương,
Lưu Hy Lạc, Hà Cẩm Tâm, Huệ Thu, Ấu Tím cũng đến đó.
Ông Ngô Đức Diễm vào giờ phút chót đã
quyết định hoãn lại chuyến đi xa để ở lại mời mọi người đôi ba ly rượu vang do
ông cung cấp và đọc lời chào mừng khá triết lý trong đó ông vẽ ra một thế giới
khác có “triết nhân là kẻ đi tìm mà không bao giờ nghĩ mình sẽ tìm thấy,” có
“những câu hỏi không bao giờ có câu trả lời chung quyết” và có “những khởi đầu
không bao giờ có kết cuộc.” Ông nhìn ra một Đặng Phùng Quân như “người lữ hành
cô đơn, rung lên tiếng chông để đánh thức con người trở về với chính mình.” Ông
“cám ơn Đặng Phùng Quân đã cho chúng tôi một giây phút lẻ loi nhưng thật ý
nghĩa trong cuộc đời.” Ông nói như một nhà văn muốn làm đẹp cuộc đời bằng chữ
nghĩa. Ông cũng nói như một nhà thơ chịu khó trau chuốt ngôn từ. Ông từng học
triết, dạy triết nhưng dường như đã không còn tin vào những gì đã học, đã dạy.
Ông đặt triết lý vào thế giới “bên lề” và “nhức đầu” khi nghe những tên tuổi
như Socrates, Plato, Aristotle, Descartes, Husserl, Derrida, Hồ Thích. Ông nói
như một nhà hoài nghi chủ nghĩa đích thực.
Ông Nguyễn Tường Tâm lên diễn đàn xin
lỗi mặt đỏ dù ông chỉ uống một ly. Ông trình bày tiểu sử tác giả ngắn gọn nhưng
khá đầy đủ. Bên cạnh những chi tiết về con người và tác phẩm, ông đã chịu khó
hỏi thăm, tìm tòi để đi đến những nhận xét từ bè bạn của tác giả mô tả Đặng
Phùng Quân như “một con người đàng hoàng, lịch sự và đi trên mây.” Ông đọc bài
viết, bài phỏng vấn của tác giả để đi đến chân dung người cầm bút có tên Đặng
Phùng Quân là người “không thích lối văn tự sự, kể chuyện đơn thuần,” có chủ trương
“không thể có tìm kiếm nếu không có tự do và nhà văn không thể sáng tác trong
một nền văn chương bị chỉ đạo như ở trong nước, mà trong đó, theo ông, người
viết chỉ là những cán bộ trong biên chế được lĩnh lương.” Cũng nhờ ông, người
ta biết tác giả hiện đang xúc tiến nghiên cứu đề án “Phê Phán Lý Trí Văn
Chương.” Ông nói tỉnh táo và say mê với những điều mới khám phá.
Ông Đào Trung Đạo lên diễn đàn với một
chồng giấy lớn của bài nói chuyện ông đã in sẵn để phát cho từng người. Và ông
đã nói một cách nào đó ở ngoài văn bản đã được soạn thảo. Ông muốn nói để “đẩy
buổi chiều hạnh phúc đến những gì tươi vui hơn.” Ông bắt đầu bằng trả lời câu
hỏi cho tựa bài ông đã soạn “Tái Khai Minh.” Tựa bài đó là một cách nói theo
triết gia Kant, người mở đầu cho phong trào khai minh ở châu Âu. “Chúng ta cần
tái khai minh bởi vì tư tưởng Việt Nam ở trong chỗ u tối quá lâu” và “sách vở
triết lý, tư tưởng Việt Nam quá lạc hậu, tụt hậu.”
Ông muốn trình bày vấn đề “thật đơn
giản” cho một vấn đề không đơn giản. Ông nói trước tiên “triết lý không phải là
sự hiểu biết” giống như toán học, vật lý hay các khoa học tự nhiên. Ông đi đến
một định nghĩa khác: “Triết lý chính là đời sống ở mức độ cao.” Ông tiếp tục
những cái “là” khác: là tự do định hướng, là tinh thần khai minh, là định hướng
cho mình. Trong tay cầm Kant, Hegel, Heidegger, hay Marx, tán tụng họ rồi bảo
đây là con đường chúng ta phải theo, theo ông, là “thái độ nô lệ.” Một lúc sau,
ông yêu cầu “Xin đừng ai thiết lập một định nghĩa nào cho triết học vì vô ích
và ngộ nhận.”
Ngồi bên dưới, hắn vô cùng lo lắng cho
số phận của những định nghĩa triết học đã viết ra nhiều nơi đâu đó và trong
những quyển tự điển và bách khoa tự điển về triết học. Ở đâu đó, có phải đây là
thí dụ điển hình của sự khác biệt giữa triết học lục địa và triết học phân
tích?
Ông đi tới giải thích thế nào là thời
quá độ. Đó là thời không còn triết lý nữa ở cuối thế kỷ 20. Cái gì đầy tràn
quá, vung vải quá là thời quá độ. Ông đồng ý với triết gia Pháp Alain Badiou
coi Martin Heidegger là triết gia sau cùng.
Ngồi bên dưới, hắn tự hỏi có phải khi
xác quyết về cái chết của triết học buộc người ta phải đi đến chỗ xác định
triết gia cuối cùng như một điều thuận lý? Ông Alain Badiou có phải là người
duy ý chí khi quyết định điều này? Hay ông chỉ nói để trình bày một điều gì
khác sau đó? Thật ra, tại sao điều ông nói mới đủ thẩm quyền, mới quan trọng
cần phóng lớn?1
Người trình bày, ông Đào Trung Đạo, đi
đến chuyện “cơ sở” theo “bạn tôi [Đặng Phùng Quân] đề nghị là hiện thực đời
sống thông qua lao động” mà “trong tiếng chuyên môn chúng tôi gọi là ‘đi tìm
một hữu thể học hiện thực.” Hành trình tư tưởng của Đặng Phùng Quân, theo ông
Đạo, đã đi từ Hegel qua Husserl, rồi Heidegger và cuối cùng tới Nicolai
Hartmann (trong sách còn có thêm tên của Habermas). Tất cả đều có chữ “H” đi
đầu. Ông Đạo cho rằng “đây có lẽ là thời chúng ta ca hát.” Ông nói sơ lược về
Hartmann, là người đi từ phân tích nan đề (phản lý, phạm trù) để cuối cùng đi
tới đời sống và lao động.
Ngồi bên dưới, hắn thở ra nhẹ nhỏm.
Mọi chuyện đều có lý do của nó. Chúng ta không phải chỉ có Đào Trung Đạo và
Đặng Phùng Quân, phía sau họ còn có Badiou và Hartmann.
Cô Mây Lan giới thiệu xong, hắn bước
lên với đề tài “Đọc Ngoài Tác Phẩm” và bằng câu hỏi: Người ta có thể đọc ngoài
tác phẩm được hay không? Câu trả lời: Người ta vẫn thường xuyên đọc ngoài tác
phẩm. Từ bao giờ người ta khám phá ra điều này? Từ khái niệm về cái chết của
tác giả và từ sự khai sinh của khái niệm độc giả. Tác giả là người viết ra tác
phẩm; độc giả là người viết tiếp tác phẩm trong khi đọc. Tương tự như viết là
tạo ra xương cốt, đọc là tô bồi thêm da thịt. Đọc là một thao tác tinh thần bao
gồm nhiều vận động. Đọc là nhớ lại (từ điều đã học, từ điều đã đọc). Đọc còn là
tưởng tượng thêm vào (vốn không hiện hữu, ở ngoài kinh nghiệm – chưa có kinh
nghiệm, kinh nghiệm đang hình thành – không bị giới hạn bởi văn bản đang đọc, ở
ngoài tác phẩm đang đọc...)
Bùi Giáng đọc “Trăm năm trong cõi
người ta” để viết tiếp câu bát “Ấy từ tính mệnh yêu là yêu nhau.” Câu đầu của
Truyện Kiều đó của Nguyễn Du còn trở thành hai câu lục bát khác của Bùi Giáng:
“Cõi người ta! Cõi người ta / Thâm thu quý tiết hoàng hoa đằm đìa.”
Philip Roth viết “The Breast” sau khi
đọc qua “The Nose” của Gogol và “Metamorphosis” của Kafka.
“Như thế đọc một cách nào đó luôn luôn
dẫn tới sự thành hình trong tưởng tượng một văn bản khác, một tác phẩm chưa
viết ra, không hẳn sẽ được viết ra và cũng không cần phải viết ra. Ở đây, tôi
chỉ muốn nói: đọc ngoài văn bản là chuyện bình thường có thật. Cảm hứng có thể
là một tên gọi khác cho hành vi (đọc ngoài văn bản) này.”
Nhìn xuống bên dưới, nghe tiếng nói
mình vọng ngược lại, hắn chợt nghĩ ra điều nghịch lý. Từ lâu hắn đã không tin
vào chữ nghĩa. Bây giờ hắn đang tìm cách thuyết phục người khác tin vào điều
hắn không còn tin tưởng. Ý tưởng đó xẹt ngang qua đầu khiến hắn choáng váng,
run tay.
Hắn nói tiếp, hắn chỉ muốn nói một
điều: chúng ta cần có một cuốn tự điển cho ngôn ngữ triết học. Khi người ta nói
đọc sách triết bằng tiếng nước ngoài dễ hiểu hơn đọc sách triết tiếng Việt, rõ
ràng chúng ta đang có vấn đề. Giải quyết vấn đề cách nào đây? Một quyển tự điển
theo kiểu “Dự thảo từ điển triết học giản yếu” do ông Đặng Phùng Quân biên soạn
là công trình dài hơn, một nỗ lực đường dài, một cần thiết về sau. Còn trước
mắt? Liên mạng là một môi trường tốt có thể làm ngay lập tức một bảng đối chiếu
từ ngữ ngắn gọn. Và tại sao những người viết sách triết không để dành ra một
vài trang sách cuối cho bảng đối chiếu từ ngữ này?
Ông Đặng Phùng Quân giữ diễn đàn sau
cùng. Ông xin nói 10 phút. Và ông đã nói như không nói gì cả. Ông kể chuyện một
học giả, kiêm phê bình văn học, kiêm đại gia, kiêm cán bộ cao cấp có dịp đến
thành phố nơi ông cư ngụ, bị ông phán “Viện Triết Học các anh có con số không
to lớn.” Ông nói viện sĩ được chọn từ “những dũng sĩ diệt Mỹ” thì làm sao không
là con số không. Ông nhắc câu nói của Kant: Chúng ta không học gì cả ngoài việc
phải biết triết lý, biết tư tưởng. Xứ sở nào không cho phép điều này thì chỉ có
một chủ nghĩa thôi.
Khi ông chấm dứt có người bên dưới
phàn nàn ông nói chưa đủ 10 phút. Cô Mây Lan giữ ông lại cho phần hỏi đáp.
Đó là phần hỏi đáp sinh động nhất mà
hắn được biết từ những năm tháng lang thang ở mấy chỗ ra mắt sách. Ông Đặng
Phùng Quân có cách trả lời của một chính trị gia, nghĩa là có khi ông chẳng trả
lời gì cả nhưng ông hơn các chính trị gia ở chỗ mọi người đều hài lòng với bất
cứ những gì ông đáp trả. Người hỏi thay phiên nhau (Nguyễn Tường Tâm, Ấu Tím,
Nguyễn Châu, Huệ Thu, Cao Ánh Nguyệt, Hoa Hoàng Lan) như chỉ để thêm tiếng cười
cho đến giờ phút chót.
Có gì khác biệt trong buổi ra mắt sách
đó?
Người tham dự đã ở lại cho đến giờ
phút chót (cho một buổi nói chuyện khô khan về triết?) và số người chỉ tăng
thêm chứ không giảm đi (từ những người ở chỗ ra mắt sách của ông Huy Phương đến
như ông Thanh Thương Hoàng, bà Hoa Hoàng Lan...)
Không có những mô tả khuôn sáo, rỗng
tuếch (theo kiểumùa thu, lá vàng, một ngày nắng ấm, đẹp trời) của MC. Phải cám
ơn Mây Lan về điều này.
Không một âm thanh, tiếng động (nhạc,
ca sĩ) nào khác để vực dậy chữ nghĩa ngoài sự xào xạc của ngôn ngữ.2
Nhiều người (có người chưa từng tham
dự sinh hoạt này lần nào) nói đó là một buổi ra mắt sách thành công. Hắn không
biết có đúng như vậy hay không. Tốt hơn cũng nên ghi lại ý kiến đó ở đây, hắn
nghĩ. Để làm gì? Hắn chưa kịp tìm ra lý do.
LÂM VĂN SANG
(1) Có hai phán quyết khiến người ta
giật mình suy nghĩ lại: không có gì cả ngoạt trừ văn bản (there is nothing but
text) của Derrida và không có gì cả ngoại trừ diễn giải (there is nothing but
interpretation) của Foucault. Những điều ghi lại dưới đây có liên hệ đến hai
phán quyết đó.
Bài nói chuyện của ông ĐàoTrung Đạo
(bản in) có đoạn thế này:
“Alain Badiou (trong L’Être et
l’événement) đưa ra một tóm lược về tình trạng triết học với ba lời ‘xướng’
(phát biểu) như sau:
1. Heidegger là triết gia cuối cùng
theo sự nhìn nhận được nhiều người đồng ý.
2. Diện mạo của sự hữu lý khoa học
được bảo lưu như kiểu mẫu, bằng cách thế chủ trì, bởi những công cụ
(dispositifs) của tư tưởng, nhất là của người Mỹ, những công cụ này theo sau
những hoán chuyển của toán học, luận lý học và những công trình của trường phái
Vienne.
3. Một học thuyết hậu-Descartes về chủ
thể đang trên đường khai mở, học thuyết này có nguồn gốc có thẻ tìm thấy nơi
những thực hành phi triết học (trong chính trị, hay trong tương quan được thiết
định cho “những bệnh tâm thần”). và chế độ diễn giải tương quan này được đánh
dấu bằng những tên tuổi của Marx (và của Lénin), của Freud (và của Lacan), được
du nhập chồng chéo nhau trong những hoạt động trị liệu lâm sàng hay quân sự,
những hoạt động này vượt quá diễn ngôn có thể chuyển tải được.”
Đoạn văn này trích từ phần Dẫn Nhập
vào tác phẩm nói trên của Badiou. Nói rõ hơn, chỉ có những phân đoạn khởi đầu
bằng 1, 2, 3 mới đích thực của Badiou (ở đây bản dịch từ tiếng Pháp). Ý tưởng
đó của ai, tác giả không nói. Trước ba lời xướng đó, trong bản tiếng Anh tôi có
do Oliver Feltham dịch từ tiếng Pháp (New York: Continuum, 2007) là câu:
“Let’s premise the analysis of the
current global state of philosophy on the following three assumptions:”
Đó là phát biểu không chắc chắn, chỉ
giả định (assumption: [Logic] unproved starting point, theo tự điển Encarta).
Đoạn văn kế tiếp, cũng được viết tiếp
theo ý của Badiou, nhưng không được ông Đạo dịch trực tiếp:
“Theo Badiou, những phát biểu này có
một điểm chung là cùng nói lên sự khép lại (clôture) của toàn thể một thời đại
tư tưởng. Ba định hướng: Heidegger chỉ ra sự chấm dứt của siêu-hình-học và kêu
gọi trở về uyên nguyên tư tưởng Hy-Lạp; Marx tuyên bố chấm dứt triết lý và
hướng về thực tiễn; Lacan nói về một “phản-triết-học”; hai định hướng đầu là từ
Châu Âu (Lục địa) còn định hướng thứ ba là từ khối Anh-Mỹ với triết học
hậu-phân tích.”
Tôi cho câu này là điển hình của sự
diễn giải từ văn bản của Badiou. Diễn giải là một trục hai cực: cực tiểu là
diễn giải tối thiểu (underinterpretation), cực đại là diễn giải tối đa
(overinterpretation). Đi vào con đường diễn giải người ta dễ đi vào sự cùng cực
cũng như dễ sa vào lỗi lầm lớn nhất là diễn giải sai (misinterpretation).
Badiou viết thế này: (số trong ngoặc
vuông do tôi thêm vào)
“[4] Heidegger thinks the epoch is
ruled by an inaugural forgetting and proposes a Greek return in his
deconstruction of metaphysics. [5] The ‘analytic’ current of English-language
philosophy discounts most of classical philosophy’s propositions as senseless,
or as limited to the exercise of a language game. [6] Marx announces the end of
philosophy and its realization in practice. Lacan speaks of ‘antiphilosophy’,
and relegates speculative totalization to the imaginary.”
Đoạn này của Badiou đã bị ông Đạo diễn
giải sai. Ông viết lại theo ý mình và đặt chữ vào miệng Badiou (ông dùng chữ
“Theo Badiou” ở đây). Trước hết,
A. Heidegger không “chỉ ra sự chấm dứt
của siêu-hình-học” như ông Đào Trung Đạo nói mà chỉ “đề nghị trở về với Hy Lạp
trong giải cấu trúc về siêu hình học của ông.”
Kế tiếp,
B. Ông Đào Trung Đạo xếp “Hai định
hướng đầu” (1 và 2) vào châu Âu lục địa và “định hướng thứ ba” (3) vào khối
Anh-Mỹ rõ ràng không đúng. Xét lại cả hai phần trích dẫn (phần đầu của ông Đạo
dịch và phần sau, bản tiếng Anh) cho thấy Badiou muốn dùng 4, 5 và 6 để làm rõ
thêm điều ông muốn nói theo thứ tự ở 1, 2, 3. Nếu muốn nói theo kiểu “định
hướng” ông Đạo lẽ ra phải sắp, theo đúng ý của Badiou, 1, 4 vào triết học Âu
châu lục địa; 2, 5 vào triết học phân tích của Anh-Mỹ; và 3, 6 là “học thuyết
hậu Descartes về chủ thể” theo bản dịch của ông.
Sau cùng,
C. Nếu ông Đào Trung Đạo chịu khó đọc
tiếp thêm vài phân đoạn nữa, ông sẽ hiểu ra ý định của Badiou khi ông bắt đầu
nói đến “My own intervention in this conjucture...” là thế này:
“– Along with Heidegger, it will be
maintained that philosophy as such can only be re-assigned on the basis of the
ontological question.
– Along with analytic philosophy, it
will be held that the mathematico-logical revolution of Frege-Cantor sets new
orientations for thought.
– Finally, it will be agreed that no
conceptual apparatus is adequate unless it is homogeneous with the
theotico-practical orientations of the modern doctrine of the subject, itself
internal to practical processes (clinical or political).”
Badiou bắt đầu dùng chữ định hướng mới
(new orientations) kể từ đây theo cách nhìn (diễn giải) của riêng ông về triết
học.
(2) Mượn chữ từ tựa sách tiếng Anh của
Roland Barthes, The rustle of language)
(chân dung, nhà thơ Nguyễn Chí Thiện
và nhà báo Lâm Văn Sang gặp gỡ tại San Jose)
(3 minh hoạ của họa sĩ Hà Cẩm Tâm, Lâm
Văn Sang, Đặng Phùng Quân, Lê Thị Huệ tại buổi ra mắt sách "Tư Tưởng Thời
Quá Độ" của tác giả Đặng Phùng Quân tại San Jose, California, năm 2007)
===============
(bài phản hồi của nhà văn Đào Trung
Đạo)
'
Mấy nhận xét về bài “Cho Đến Khi Chiều
Xuống” của Lâm Văn Sang
Trước hết xin nhặt ra vài câu trong
bài CĐKCX :
- Một tác phẩm được mang ra mắt có tạo
khác biệt hay không giữa các thể loại, giữa một quyển sách triết và những quyển
sách thơ, văn, hồi ký: không hiểu tác giả muốn nói gì ở đây vì ai cũng biết
việc ra mắt hay không một quyển sách không thể tạo ra sự khác biệt về thể loại
(genres) văn chương.
- Ngồi bên dưới hắn vô cùng lo lắng
cho số phận của những định nghĩa triết học đã viết ra nhiều nơi đâu đó và trong
những quyển tự điển và bách khoa tự điển về triết học. Ở đâu đó, có phải đây là
thí dụ điển hình của sự khác biệt giữa triết học lục địa và triết học phân
tích? Trước hết, về văn phạm sơ đẳng: Những định nghĩa triết học không thể “đã
viết ra” mà phải là “được viết ra”. Thứ đến, khi đang nói về định nghĩa triết
học tác giả lại quàng sang “triết học lục địa và triết học phân tích” mà không
nói rõ vì sao lại phải nêu điều này ra. Liệu triết học lục địa hay triết học
phân tích có khác biệt nhau ở định nghĩa triết học không, hay một bên cho triết
học là A còn bên kia lại cho là không thể định nghĩa triết học?
-….có phải khi xác quyết về cái chết
của triết học buộc người ta phải đi đến chỗ xác định triết gia cuối cùng như
một điều thuận lý. Trong bài “Tái Khai Minh” chúng tôi không hề “xác quyết về
cái chết của triết học” mà chỉ dẫn lời Alain Badiou đồng ý với khá nhiều người
cho rằng Martin Heidegger là triết gia cuối cùng. Và vì trong một bài nói ngắn,
tuy chúng tôi biết để hiểu được tại sao người ta cho rằng Heidegger là triết
gia cuối cùng không phải là chuyện đơn giản, cần đọc kỹ sách của Heidegger và
những sách viết về Heidegger (nhất là của Derrida), cho nên đã không đưa ra lời
giải thích dài giòng. Hơn nữa, dù có chấp nhận Heidegger là triết gia cuối
cùng, điều đó không nhất thiết dẫn đến cái chết của triết học. Tôi không hiểu
Lâm Văn Sang dựa vào thứ lô gích gì để lật ngược mệnh đề, đi từ cái chết của
triết học sang triết gia cuối cùng? Nếu Lâm Văn Sang biết được rằng trong giới
triết học khi người ta nói Martin Heidegger là “triết gia cuối cùng” có nghĩa
là “nhà siêu hình học cuối cùng” thì Lâm Văn Sang đã không đến nỗi đưa ra một
phát biểu như vậy.
- Ông Alain Badiou có phải là người
duy ý chí quyết định điều này? Hay ông chỉ nói để trình bày một điều gì khác
sau đó? Thật ra, tại sao điều ông nói mới đủ thẩm quyền, mới quan trọng cần
phóng lớn? Lâm Văn Sang cho rằng Alain Badiou là người “duy ý chí”! Để kiểm
chứng “lời phán” của Lâm Văn Sang, chúng tôi đã cố gắng tìm chứng cớ để hậu
thuẫn cho ý kiến của Lâm Văn Sang trong 3 tác phẩm chính của Badiou (Théorie du
sujet, L’être et l’événement, và quyển ké tiếp Logiques des mondes -hai cuốn
sau dày tổng cộng trên 1100 trang, quyển Logiques des mondes in năm 2006 theo
chúng tôi biết, cho đến nay chưa có bản dịch sang Anh văn) nhưng đã không thể
căn cứ vào phần nào trong những quyển sách kể trên của triết gia này để có thể
tạm kết luận Alain Badiou là người duy ý chí theo “phán quyết” của Lâm Văn
Sang! Đọc những chương chót của Logiques des mondes nhiều nhất chúng ta cũng
chỉ có thể cho rằng Alain Badiou muốn đưa ra cơ sở cho một triết lý duy-sinh
hậu-hiện-đại. Không rõ Lâm Văn Sang có biết Alain Badiou trước hết là người bên
“toán học”, là học trò của Jacques Lacan và Louis Althuser, mượn lại khái niệm
“le générique” của nhà toán học Paul Cohen, có ý định tháo gỡ thể/être khỏi
chân lý/vérité trong triết lý của Heidegger, để cuối cùng chỉ muốn trả lời câu
hỏi “sống có nghĩa là gì?” Có lẽ Lâm Văn Sang đã hiểu khái niệm “duy ý chí”
theo một cách của riêng Lâm Văn Sang? Kế đó Lâm Văn Sang, một cách đầy phẫn nộ,
đặt câu hỏi về thẩm quyền của Alain Badiou. Chúng tôi nghĩ ở chỗ này Lâm Văn
Sang đã quá say mê “đọc ngoài văn bản”, quên rằng trong bài “Tái Khai Minh”,
trước khi dẫn Alain Badiou như một thí dụ để minh họa một trong những đinh
hướng tư tưởng, Đào Trung Đạo đã viết “Tất cả những định hương nên được coi như
những phác thảo cần tranh biện.” Như vậy không thể nói Đào Trung Đạo cho rằng
Alain Badiou có thẩm quyền gì lớn lao, tư tưởng của Badiou là vĩ đại, tối quan
trọng. Phải chăng đó chỉ là sự “phóng chiếu vội vã” để chứng tỏ sự hiểu rộng
biết nhiều của Lâm Văn Sang, hay cũng có thể vì Lâm Văn Sang chưa “vỡ chữ” của
cả Alain Badiou lẫn Đào Trung Đạo?
- Xin cho chúng tôi đi chệch dòng phản
bác (hoặc là một thứ “mở ngoặc- đóng ngoặc” […]}: Trong phần nói của Lâm Văn
Sang trong buổi ra mắt sách, với chủ đề “Đọc ngoài văn bản” chúng tôi nghĩ rằng
không chỉ mình bản thân chúng tôi mà đa số người nghe sẽ chờ đợi Lâm Văn Sang
đưa ra những thứ đã đọc ngoài văn bản của Đặng Phùng Quân. Nhưng Lâm Văn Sang
loanh quanh hết định nghĩa “đọc ngoài văn bản” rồi nêu ra hai thí dụ Bùi Giáng
va Philip Roth, chứ không hề đọc ngoài văn bản của Đặng Phùng Quân! Như thế là
thế nào? Thêm nữa, khi Lâm Văn Sang đưa ra quan niệm đọc ngoài văn bản, chúng
tôi ngỡ Lâm Văn Sang sẽ đưa ra một quan niệm mới (hay ít nhất học được từ sách
vở) chống-Derrida, nhưng hóa ra Lâm Văn Sang lại cho rằng sự khám phá ra việc
đọc ngoài văn bản là “Từ khái niệm về cái chết của tác giả và từ sự khai sinh
khái niệm độc giả.” Như chúng ta biết, đã có nhiều ngộ nhận khi Roland Barthes
đưa ra tuyên bố về cái chết của tác giả nhưng quả thực việc khuyên mọi người
đọc ngoài văn bản nghe ra rất trái với quan niệm của Barthes. Còn cái “khái
niệm độc giả” Lâm Văn Sang nhắc tới chúng tôi nghĩ Lâm Văn Sang đã lấy từ phê
bình văn học độc giả-phản hồi (reader-response). Nhưng việc nối kết hai khái
niệm này không được Lâm Văn Sang giải thích lý do, và có vẻ như đây là một vụ
“gồng mình quá đáng” khi chưa thật sự nắm vững cả về Barthes lẫn về phê bình
độc giả-phản hồi.
Nay sang đến phần “Chú thích” trong
bài viết của Lâm Văn Sang.
- điểm son: Lâm Văn Sang đã chỉ ra
được sự lầm lẫn của chúng tôi khi tóm lược 3 phát biểu của Badiou: phát biểu 1
và 3 để chỉ triết học lục địa và phát biểu 2 nhằm chỉ triết học phân tích
Anh-Mỹ.
- Lâm Văn Sang viết mở đầu cho cái chú
thích như sau: Có hai phán quyết khiến người ta giật mình suy nghĩ lại: không
có gì cả ngoại trừ văn bản (there is nothing but text) của Derrida và không có
gì cả ngoại trừ diễn giải (there is nothing but interpretation) của Foucault.
Những điều ghi lại dưới đây có lien hệ tới hai phán quyết đó (ĐTĐ gạch dưới.)
- Trước hết, Lâm Văn Sang chỉ trích
chúng tôi khi nêu ba phát biểu của Alain Badiou mà không nói rõ là dịch từ
nguyên bản trong L’être et l’événement. Thôi thì cũng nhận điều chỉ trích này
là đã không ghi rõ trong bài viết là đã dịch ở trang nào trong sách. Nhưng đến
khi Lâm Văn Sang, sau khi đã trưng “trước ba lời xướng đó, trong bản tiếng Anh
tôi có do Oliver Feltham dịch từ tiếng Pháp (New York: Continuum, 2007) là câu:
“Let’s premise the analysis of the current global state of philosophy on the
following three assumptions:” Tôi cho rằng bản dịch sang tiếng Anh của Oliver
Feltham không tồi lắm nhưng không rõ nghĩa bằng nguyên bản Pháp văn khi dùng
động từ “premise”. Trong nguyên bản cân này như sau : Admettons
qu’aujourdh’hui, à échelle mondiale, on puisse commencer l’analyse de l’état de
la philosophie par la supposition des trois énoncés que voici:” Chúng ta thấy
trong bản tiếng Pháp Alain Badiou viết rất rõ “Admettons que……..on puisse….”
Chúng tôi không biết Lâm Văn Sang đã hiểu câu tiếng Anh này ra sao, nhất là
động từ “premise” dịch giả dùng hơi văn hoa, đến nỗi Lâm Văn Sang sau đó phải
dùng tự điển Encarta để cho rằng “Đó là phát biểu không chắc chắn, chỉ giả định
(assumption: [Logic] unproved starting point.” Đọc đến đây chúng tôi không hiểu
Lâm Văn Sang muốn chỉ trích Alain Badiou hay chỉ trích Đào Trung Đạo. Nếu là để
chỉ trích Đào Ttrung Đạo thì thực “oan ơi ông Địa” vì đó là lời của Alain
Badiou. Còn cho rằng Lâm Văn Sang muốn chỉ trích Alain Badiou thì phải nói Lâm
Văn Sang đã hoàn toàn không hiểu đoạn văn này, một đoạn văn viết rất rõ nghĩa,
của một người trong ngành toán học là Alain Badiou, đã đề nghị người đọc ông
“hãy cứ nhận rằng….” Còn việc gì phải vớ vẩn dài giòng giải thích khi người ta
đã nói như vậy?
- Tiếp theo, Lâm Văn Sang cho rằng Đào
Trung Đạo diễn giải sai văn bản của Badiou (phải chăng vì Đào Trung Đạo cũng ở
trong trường phái “đọc ngoài văn bản” của Lâm Văn Sang?), lại dài giòng giải
thích về diễn giải tối thiểu và diễn giải tối đa. Thật ra, từ sau chữ “Theo
Badiou,……” trong bài “Tái Khai Minh” chúng tôi có thể chỉ nêu ra một ý của
Badiou sau dấu (,) và khi đã chấm câu, người viết có thể hoặc chỉ tóm tắt, hoặc
nêu ý mình, chứ không muốn “nhét vào miệng Badiou” điều gì. Vả lại điều Đào
Trung Đạo nói rằng Heidegger chỉ ra sự chấm dứt của siêu hình học, nếu Lâm Văn
Sang có đọc sach viết về Heidegger, thì thấy nhận xét này chẳng có gì mới lạ,
nhất là đối với một người có kích thước tầm cỡ như Alain Badiou.
- Nhưng điều gây ngạc nhiên nhất đối
với người đọc phần Chú thích của Lâm Văn Sang là câu mở đầu ghi ra hai “phán
quyết” (chữ này dùng ở đây không chỉnh, vì phán quyết thường chỉ dùng trong
luật pháp, Derrida và Foucault là triết gia, đâu phải quan tòa!) Lâm Văn Sang
cho rằng những điều “ghi lại” có liên hệ tới hai phán quyết đó. Chúng tôi đã
hết sức tìm sự liên hệ Lâm Văn Sang nói tới, nhưng có lẽ chỉ có Lâm Văn Sang
mới có thể chỉ ra mối liên hệ đó. Nhưng vì Lâm Văn Sang là người chủ trương
“đọc ngoài văn bản” nhưng lại muốn theo gót Derrida (không cò gì ngoài văn bản)
và Foucault (không có gì ngoài diễn giải}, trong lúc đột nhiên lại “không còn
tin vào chữ nghĩa” (đọc ngoài văn bản?) nên vội vã quàng sang Derrida và
Foucault để giải quyết “nghịch lý” đang diễn ra trong đầu? Theo chúng tôi nghĩ,
nếu Derrida và Foucault đang đi phía bên phải con đường triết lý, thì Lâm Văn
Sang hẳn cứ nhằm phía bên trái mà đuổi theo bóng hai “quan tòa” này!
Đào Trung Đạo
© 2007 gio-o