Sài Gòn - Hòn Ngọc Viễn Đông
DOÃN CẨM LIÊN
Phải thêm chữ “luôn” mới đúng “Sài Gòn luôn là Hòn Ngọc
Viễn Đông”.
Tên Sài Gòn khởi đầu từ chữ Prey Kor của người Khmer, người
Việt đọc trại thành Sài Gòn. Đến thế kỷ thứ 17 thì tên Sài Gòn được chính thức
dùng. Đến thế kỷ 19 tên Sài Gòn được chính quyền Pháp công nhận. Đầu thế kỷ 20
Sài Gòn được gắn thêm chùm chữ “Pear of the Far East” “Hòn Ngọc Viễn Đông” vì
nó hiện đại nhất Đông Nam Á thời đó.
Danh xưng Hòn Ngọc Viễn Đông của Sài Gòn là không ngoa vì
nó có những công trình hiện đại: cảng Sài Gòn, đường sắt, đường bộ, đường thủy,
điện đường, xe điện, trường học, bệnh viện theo mô hình Tây phương. Tất cả đều
sạch, hiện đại, văn minh và sôi động so với các thành phố Manila, Thượng Hải,
Bangkok thời bấy giờ, cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20.
Sài Gòn trong tâm và trí nhớ của tôi, một đứa trẻ được sinh
ra vào năm 1956 và lớn lên không hề rời xa nó một ngày, cho mãi đến năm 2010
mới bị chia lìa bằng cuộc di dân qua vùng đất mới. Rồi trở về thăm lại quê nhà
sau khi ổn định cuộc sống và bình tĩnh nhìn Sài Gòn với những đổi thay của nó.
Bỏ qua tính chính trị, bài này được viết xuống với tâm
trạng một người đi xa về thăm lại chốn cũ, với tâm tình và cả sự chân thành của
tác giả.
Ngoái nhìn lại từ 1954, cột mốc thời gian, thì Sài Gòn của
tôi sao lạ lùng thế!? Ở Sài Gòn là cả một rừng sách, tạp chí, báo chí, tạp
luận… chất đầy trong các nhà sách, kiosk, sạp báo cho những người thích đọc.
Lúc ấy, 1964, tôi đã bắt đầu thích đọc liền say mê hai tờ Thiếu Nhi và Tuổi
Ngọc. Đối với những độc giả lớn hơn, già hơn thì có những tạp chí Bách Khoa,
Văn, Văn Học, Văn Nghệ và ngút ngàn những sách vở khác không kể xiết. Đó là
điểm sáng mà Sài Gòn phải tự hào là Hòn Ngọc Viễn Đông vì trí tuệ và sức sáng
tác của người Sài Gòn thời bấy giờ.
Có phải chăng một triệu người di cư từ Bắc vào Nam đã làm
Sài Gòn tưng bừng chữ nghĩa, thơ, văn, họa phẩm, tác phẩm điêu khắc và muôn vàn
loại hình nghệ thuật khác. Họ thổi luồng không khí văn học Tự Lực Văn Đoàn vào
vùng đất mới. Đoàn người nhập cư nhận Sài Gòn là quê hương thứ hai. Họ hoàn
toàn tin tưởng và nương tựa vào vùng đất mới đầy tính tự do, phóng khoáng, rộn
rã và phơi phới nhựa sống. Người mới và người cũ Sài Gòn đã làm nên vùng trời
văn học nghệ thuật màu mỡ nhất, có lẽ có một không hai tính đến ngày hôm nay.
Đến năm 1964, phong cách người Sài Gòn vẫn vậy, cho dẫu
chiến sự giữa hai miền Nam Bắc ngày càng căng thẳng. Những vùng chiến tranh
khói lửa, bom đạn vẫn không làm Sài Gòn kém phần sinh động. Có khi người Sài
Gòn vui ồn ào quá đáng đã khiến có những lời phê phán là nên giảm bớt đi thôi
vì chiến trường sôi máu ngoài kia kìa!
Năm 1975, một biến cố lớn nữa xảy đến cho Sài Gòn. Việt Nam
thống nhất, nhưng một thống nhất buồn, đẫm máu, nhiều nước mắt, nhiều chết chóc
và bi uẩn. Sài Gòn bị đổi tên. Sài Gòn biến sắc. Sài Gòn tối đen với đầy tiếng
ta thán khóc than. Sài Gòn không còn sáng trưng với ánh đèn màu của thời xa
xưa. Và Sài Gòn từ chối mỹ danh “Hòn Ngọc Viễn Đông” để chìm vào bóng tối. Chìm
xuống để các Singapore, Bangkok, Thượng Hải… dành lấy ánh sáng mà vươn lên.
Riêng tôi thì vẫn muốn và chỉ muốn giữ tên Sài Gòn thân
thương của mình trong mọi tình huống.
Sài Gòn may mắn nhờ vào một triệu con dân đã vượt thoát nạn
cộng sản ngày 30 tháng Tư năm 1975. Họ thành công nơi xứ người và đã từ xa gửi
tiền về trợ giúp để Sài Gòn thoi thóp sống còn, hòng sống qua những năm tháng
tối đen nhất. Sài Gòn với sắc diện màu xám buồn trong suốt 25 năm trời, từ 1975
cho đến 1989.
Rồi thì… khởi đầu thời kỳ đổi mới, “perestroika” từ Nga,
Sài Gòn cố gượng đứng lên khi chính sách có chiều sáng sủa hơn. Chính quyền đã
cho phép sự giao thoa về văn hóa, chính trị, kinh tế với thế giới bên ngoài.
Sài Gòn đã đứng lên, cố lần bước theo trào lưu thế giới để có Sài Gòn ngày nay.
Một Sài Gòn mới, một cô gái đã lấy lại phong độ, đầy năng
động và niềm mong muốn hòa nhập trở lại vào thế giới. Đã có một thời, một
khoảng thời gian dài, cô bỏ phí tuổi xuân phơi phới của mình nay cô cởi bỏ bộ
áo nâu sòng, vứt đi đôi guốc mộc, trang điểm son phấn để lấy lại phong độ ngày
xưa.
Tôi cũng theo dòng người chạy trốn chế độ cộng sản để sinh
sống ở nước ngoài từ năm 2010. Lúc ấy Sài Gòn vẫn tràn đầy những mảng tối ở
những gia đình có ông, cha, anh em còn đang ở trại giam. Sài Gòn buồn tênh nên
vẫn mang bộ mặt ủ rũ buồn chảy.
Cũng may chân lý “đời là vô thường” muôn đời đúng, nên Sài
Gòn cũng vô thường.
Vô thường là có thay đổi. Khi Sài Gòn đã ở tận cùng khổ sở,
đói ăn, thiếu mặc, đói thuốc (để chữa bệnh) thì cũng phải có lối thoát và biến
đổi. Quả lắc đã ở cực âm bên này rồi thì nó phải dịch chuyển dần về giữa và
tiến về phía dương. Sài Gòn phải sống, phải vươn lên bằng cái nhìn đổi mới của
chính quyền. Kinh tế thị trường đã cứu Sài Gòn.
Các nhà làm kinh tế từ khắp thế giới tin vào tài năng của
Sài Gòn nên mang tiền vào đầu tư. Sài Gòn sau một cơn bệnh trầm kha nay đã đổi
da thắm thịt. Nhiều khu công nghiệp được thành lập và nhà máy sản xuất đủ loại
sản phẩm mọc lên như nấm. Sài Gòn làm thuê để kiếm tiền nuôi thân. Tuy đi làm
thuê cho chủ đầu tư, nhưng Sài Gòn cũng vẫn xem là có chiều hướng đi lên. Sài
Gòn dần có những bước đi ngày càng vững vàng.
Sài Gòn ăn nên làm ra, ngày càng gây nhiều niềm tin nơi các
chủ đầu tư, nên việc làm càng nhiều. Nơi đâu nhiều việc thì càng có nhiều người
đến xin làm việc. Thế là Sài Gòn phình to ra để cưu mang những người các tỉnh
khác đến. Cơ hội ở Sài Gòn đầy dẫy, là nơi cho tất cả những ai có ước muốn
thoát ngu dốt, thoát nghèo thì đến đây thi thố tài năng.
Sài Gòn nay đã khác đã thành một cô gái tròn trịa phổng
phao, đầy năng lượng và đầy bao dung. Bao dung muốn nói là Sài Gòn nơi đóng góp
vào ngân quỹ quốc gia nhiều nhất. Là chị cả của gia đình Việt Nam nên luôn dẫn
đầu về sự lanh lẹ, thông minh và thuần hậu. Tính thuần hậu là rất cần thiết để
người khác tin tưởng vào mình. Sài Gòn cũng vậy luôn là tính của người Miền
Nam, đồng bằng sông Cửu Long hồn nhiên và đôn hậu.
Đến năm 2010, khi có niềm tin nơi nhau giữa chủ đầu tư và
nơi đầu tư, thì việc kế tiếp là phát triển cho hết sức lực. Sài Gòn chỉ trong
chừng 15 năm đổ lại đây đã làm nhiều điều kỳ thú khiến những người con đi xa,
hằng năm vẫn về thăm Sài Gòn, mà vẫn ngạc nhiên. Này đây tòa nhà Empire City –
Thủ Thiêm, Metropole Thủ Thiêm, Sunwah Pearl, Masteri Thảo Điền, Estella
Heights, Vinhomes Grand Park, Saigon Hi-Tech Park Residences… rất nhiều nhà cao
từng khác nữa mà không điểm danh hết.
Chưa hết, phải kể đến ánh đèn màu vào ban đêm. Sài Gòn lấp
lánh muôn sắc màu rải từ các tòa nhà cao tầng xuống đất, từ các chân cầu rọi
lên những sợi cáp treo trên cao, từ xa đến gần, từ Đông sang Tây, Nam lên Bắc.
Chúng làm Sài Gòn lung linh và duyên dáng. Sài Gòn tô son điểm phấn đến thế,
làm sao không khiến người phương xa về bị choáng ngợp!? Ngỡ ngàng khi lạc vào
khu đô thị mới, chúng được quy hoạch nới rộng về phía Thủ Thiêm, quận 2, quận
7, quận 9, Đồng Nai… Các Cầu Thủ Thiêm 2, cầu Phú Mỹ và nhiều cầu vượt để tránh
nút giao thông có mật độ cao đã đóng vai trò quan trọng trong việc nối kết
chúng lại với nhau.
Nhưng nếu nói về việc “hai mặt của một đồng tiền” thì việc
Sài Gòn thay da đổi thịt nhanh như thế thì ắt hẳn phải có mặt kia, mặt bất cập
của Sài Gòn chứ!? Chắc là có. Có ăn hối lộ, chia chát lợi nhuận từ những công
trình dự án. Làm sao mà tránh khỏi được!? Nhưng chỉ mong sao người điều hành và
quản lý Sài Gòn có được nhiều ơn phước, để lỗi lầm nếu có cũng không quá đáng
mà thiệt hại đến người dân.
Phần vật chất của Sài Gòn xem ra vững vàng, nhưng còn phần
tâm lý của người thì sao?
Sài Gòn là một thành phố trung tâm của tài chính kinh doanh
của nước Việt Nam. Cho nên Sài Gòn thường ít tham gia vào chính trị. Sài Gòn
không tranh đấu như bao tỉnh thành khác, như Nghệ An hay Hà Tĩnh chẳng hạn. Hai
tỉnh thành này được xem là nôi sản xuất ra những người có đầu óc về đấu tranh
để mà đạt được. Sài Gòn không phải vậy. Sài Gòn sống theo tinh thần tự do, dĩ
hòa vi quý, đi con đường trung đạo. Luôn lấy châm ngôn “win – win”, mình được
thì ngược lại người ta cũng được, mà sống. Con đường trung đạo là khó giữ,
nhưng khi đạt được thì nó luôn làm thành kết quả tốt đẹp và bền vững.
Dân số Sài Gòn có vào khoảng trên 10 triệu dân. Trên một
nửa là dân nhập cư vào Sài Gòn để làm việc. Cho nên những ngày Tết Nguyên Đán,
Sài Gòn trống lỗng, trơ trọi còn lại dân Sài Gòn “pure”. Đường phố vắng tanh,
để lại những hàng cây xanh, bóng mát phủ trùm kín con đường như đường Nguyễn
Du, đường Trương Định, đường Tú Xương, đường Ngô Thời Nhiệm… Những con đường mà
từ thời thanh niên của người viết này đã từng đạp xe đạp và hát nghêu ngao bài
nhạc của Phạm Duy “Con đường tình ta đi”.
Sài Gòn ngày nay đã biết trân trọng những khoảng công viên
cây xanh như Vườn Tao Đàn, công viên LVT, công viên mới thành lập từ việc rỡ bỏ
sân vận động Phan Đình Phùng và công viên Covid19, cải tạo từ Nhà khách chính
phủ. Đó là những điểm nhấn đẹp, đáng khen về phần nhận thức môi trường xanh mà
Sài Gòn làm được.
Tuyến đường tàu điện cao tốc. Đây là thành quả của sự cộng
tác và vay vốn giữa Nhật Bản và Việt Nam. Khởi công từ năm 2022 và hoàn tất năm
2025. Tàu điện cao tốc được đưa vào sử dụng là tăng loại hình giao thông công
cộng, giúp Sài Gòn giải quyết nạn dân số tăng nhanh.
Để làm môi trường thêm xanh và sạch, ở Sài Gòn cũng thấy xe
hơi và xe gắn máy Vinfast chạy đầy đường. Đó là một giải pháp đúng đắn để giữ
Sài Gòn bớt khói xe và bớt tiếng ồn máy nổ. Tập đoàn VinGroup phát triển đem
lại mặt lợi ích to lớn này, chúng ta không thể phủ nhận nó. Nhưng còn những mặt
khác, không có bề nổi lên cho ta nhìn thấy thì sao? Chúng ta chưa biết được nên
chưa phán xét. Chỉ cầu mong những người nắm chốt những mạch máu lớn của đất
nước mà đủ phước, đủ sáng suốt thì Sài Gòn và vận mệnh quốc gia sẽ được hưởng
chung.
Người Sài Gòn và dân nhập cư từ các tỉnh thành khác đã làm
thành bộ mặt Sài Gòn. Dân Sài Gòn hiền lành, dễ dãi và vui tính thì họ đối xử
tất cả mọi người cũng bằng tính cách đó. Mọi người đến Sài Gòn được xếp bình
đẳng giống nhau, không phân biệt giọng nói vùng miền, không Việt kiều, không
ngoại kiều.
Nói thế là sao? Là… ở chợ người bán hàng đều nói một giá
cho người mua. Ngoại kiều, Việt kiều và dân địa phương cùng trả một giá cho
cùng một mặt hàng. Người Sài Gòn có kỹ năng chìu lòng khách hàng, “vui lòng kẻ
đến vừa lòng người đi” là vậy. Tại vì người Sài Gòn nói riêng và người miền Nam
nói chung, có tính chung thủy, nói sao bán vậy, không nói giọng chua ngoa khi
khách trả giá. Người Sài Gòn không vì một lợi ích trước mắt mà quên đi sự vui
vẻ và hòa nhã.
Nói thế để thấy rằng bản tính người Sài Gòn dễ thương, muôn
thuở dễ thương. Từ năm 1954 đón đợt di cư người miền Bắc vào. Nay sau 1975,
cũng vẫn là đón người, những người từ miền Bắc miền Trung vào cùng chung sống
tại miền Nam – Sài Gòn này. Sài Gòn ôm trọn và cùng sánh vai nhau, cùng tiến
bước về tương lai.
Người xưa nói “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại
thành hòn núi cao” chẳng sai. Ba miền Bắc Trung Nam nay cùng làm ngọn núi cao.
Chẳng để làm gì! Chẳng hù dọa ai! Chẳng đánh đấm ai! Mà chỉ để vui sống và khỏe
mạnh. Và chỉ có thế thôi!
Tôi yêu Sài Gòn từ thuở cha sinh mẹ đẻ, đến lớn lên và già
đi. Trong tôi “Sài Gòn LUÔN là hòn ngọc Viễn Đông” và hy vọng những người Sài
Gòn khác và những người không là người Sài Gòn cùng nghĩ vậy.
Thưa có đồng ý vậy không ạ?
California 15/3/2026
Doãn Cẩm Liên
Hình: Doãn Liên