Phan Tấn Hải biên dịch
Nhà thơ nữ Vladislava
Simonova, 27 tuổi, nổi tiếng với thể thơ Haiku và được vinh danh tại Nhật Bản
nhưng gần như vô danh ngay trên chính quê hương Ukraine của cô. Bản tin AFP ghi
lời nhà thơ Simonova rằng trong nhiều năm, cô đã nghiên cứu các bậc thầy Nhật Bản
— Basho, Buson, Issa — và sáng tác hơn 600 bài thơ Haiku.
Một chiếc thang máy hay
"trở chứng" dẫn lối đến căn hộ chung cư ở miền trung Ukraine của một
nữ thi sĩ 27 tuổi — người được vinh danh tại Nhật Bản nhưng lại gần như vô danh
ngay trên chính quê hương mình. Với mái tóc màu hồng, chiếc áo len màu tím hoa
cà cùng đôi tất đồng màu, Vladislava Simonova kể lại câu chuyện về sự nghiệp
đang thăng hoa của mình tại một đất nước cách quê nhà cô 7.800 km (4.850 dặm) —
nơi mà cô chưa từng một lần đặt chân tới.
Thế nhưng, ngay tại
thành phố Poltava thuộc miền trung Ukraine này, cô lại sống gần một trạm xe điện
— vốn chỉ là một trong số những mục tiêu bị máy bay không người lái của Nga nhắm
tới; tiếng vo ve không ngớt của chúng luôn khiến cô sống trong tâm trạng căng
thẳng, bất an.
Đúng lúc cô vừa thốt lên
từ "tiếng nổ" để diễn tả nỗi kinh hoàng trước các đợt tấn công của
Nga, một chiếc máy bay không người lái bỗng vụt bay qua đầu cô rồi phát nổ ở
phía xa.
Ngay bên cạnh cô, trên một
chiếc kệ là 15 cuốn sách với phần gáy đầy màu sắc — một tuyển tập các tác phẩm
của những thi sĩ Ukraine đương đại — cùng hai chiếc ấm trà Nhật Bản, ba bức
tranh tôn giáo và một bức tượng nhỏ nhân vật Phoebe Buffay trong loạt phim truyền
hình "Friends".
"Tôi chưa bao giờ
nghĩ rằng mình sẽ viết về chiến tranh," cô chia sẻ với hãng tin AFP.
"Theo thời gian, tôi dần nhận ra rằng... những chi tiết nhỏ bé đôi khi lại
có thể truyền tải bi kịch của cuộc chiến vĩ đại này một cách sâu sắc hơn nhiều
so với hàng tá bản tin hay bài phóng sự," cô nói thêm.
Simonova là đại diện cho
cả một thế hệ nghệ sĩ đang làm chứng cho cuộc xâm lược đã tàn phá đời sống văn
hóa của Ukraine.
Simonova cho biết cô đã
tìm thấy niềm đam mê với thơ Haiku — thể loại thơ mà cô yêu thích nhất — vào
năm 2013, khi cô vẫn còn là một thiếu nữ.
Những bài thơ ba dòng
theo thể loại Haiku này, bao gồm 17 âm tiết được sắp xếp theo cấu trúc 5-7-5,
đã được định hình thành thể thức chuẩn mực từ thế kỷ 17 tại Nhật Bản nhằm ghi lại
vẻ đẹp của thiên nhiên, đời sống thường nhật và những khoảnh khắc thoáng qua một
cách đầy giản dị.
Trong suốt nhiều năm, cô
đã miệt mài nghiên cứu các bậc thầy thơ Haiku Nhật Bản — Basho, Buson, Issa —
và sáng tác hơn 600 bài thơ; theo lời cô kể, những bài thơ này dần dần trở nên
bớt "vụng về" hơn theo thời gian:
Bước đi thật kiêu hãnh,
Trên những cánh mai mềm,
Chú mèo nhỏ mũm mĩm này.
24.04.2015
Chẳng màng chi mưa gió,
Tôi run rẩy bước về nhà,
Cùng một cây thông non.
16.10.2014
‘Sự Giao cảm’
Vào năm 2018, Simonova
đã giành chiến thắng trong một cuộc thi do một tổ chức của Nhật Bản tổ chức.
Khi Nga phát động cuộc
xâm lược toàn diện vào tháng 2 năm 2022, cô đang sinh sống tại Kharkiv. Lực lượng
Nga đã tìm cách chiếm giữ thành phố nằm ở phía đông bắc này, và kể từ khi bị đẩy
lùi, họ vẫn liên tục nã pháo vào đây. Trong suốt ba tháng đầu tiên khi quân đội
Nga vừa vượt qua biên giới, cô đã sống sót nhờ trú ẩn trong một hầm ngầm.
Thay vì trận bão —
Những tiếng nổ ầm vang.
Mùa xuân đã tới.
14.05.2022
Ngôi nhà hoang tàn.
Qua lỗ thủng trên mái,
Các vì sao lấp lánh.
14.05.2022
Vào tháng 3 năm 2022, từ
nơi trú ẩn của mình, Simonova đã thực hiện một cuộc phỏng vấn qua văn bản với tờ
báo The Asahi Shimbun của Nhật Bản.
Vài tuần sau đó, nữ thi
sĩ danh tiếng Madoka Mayuzumi đã liên hệ với cô. Bà chia sẻ với hãng tin AFP rằng
cô Simonova có một "sự thấu hiểu sâu sắc" về bản chất của thơ haiku. "Ngay
cả giữa khói lửa chiến tranh, cô vẫn ngước nhìn trăng sao và thưởng ngoạn những
đóa hoa... những bài haiku của cô phản chiếu sự giao cảm với thiên nhiên,"
nhà thơ Mayuzumi nhận định. "Mặc dù mang những chủ đề có phần u buồn, các
tác phẩm của cô vẫn toát lên một tinh thần lạc quan," bà Mayuzumi nói
thêm.
Đàn ong vô tư
Còi hú báo động núp bom
Những cây đoan đang nở
hoa.
19.06.2022
Cùng với khoảng 10 người
khác, nhà thơ Mayuzumi đã hỗ trợ cô Simonova dịch và xuất bản tập sách đầu tay
của cô tại Nhật Bản vào năm 2023. Cuốn sách đã nhận được "những lời tán
dương nồng nhiệt", theo Mayuzumi cho biết.
Bà nói thêm rằng, xuyên
suốt chiều dài lịch sử Nhật Bản, người dân vẫn luôn sáng tác thơ haiku trong những
giai đoạn tăm tối, bao gồm cả sau các vụ ném bom nguyên tử năm 1945 và thảm họa
sóng thần năm 2011.
“Hoa anh đào”
Vào tháng 8 năm 2022, hầm
trú ẩn dưới lòng đất ở Kharkiv, nơi Simonova từng sống, đã bị một tên lửa Nga
phá hủy. Cô chuyển đến thị trấn Poltava. Cô xuất bản tập thơ thứ hai tại Nhật Bản
vào năm 2024, tiếp theo là một tập khác tại Đan Mạch vào đầu năm 2026. Cô mơ ước
được xuất bản một tập thơ ở Ukraine.
Trước chiến tranh, cô viết
bằng tiếng Nga. Sau đó, cô chuyển sang tiếng Ukraina. Việc dịch các bài thơ rất
phức tạp. Hai ngôn ngữ có liên quan này thường sử dụng các từ có độ dài khác
nhau — ví dụ, từ “umbrella” (cái dù, cái ô) chỉ có một âm tiết trong tiếng Nga,
nhưng lại có bốn âm tiết trong tiếng Ukraina.
Cô Simonova không đọc
văn xuôi, cô chỉ đọc thơ. Và đọc Kinh Thánh. Cô thuộc về cộng đồng Công giáo nhỏ
bé ở Poltava.
Trong chuyến thăm của
AFP, cô đề nghị đi đến công viên, cô chào tạm biệt chồng — người chồng ở lại
nhà — trước khi vội vã xuống cầu thang của khu chung cư thời Liên Xô. Thang máy
không hoạt động. Đó là một ngày Chủ nhật mùa xuân lạnh lẽo và công viên gần như
vắng bóng người. Cô ngồi trên cành cây gần ao, mặc một chiếc áo khoác phồng nhiều
màu.
Từ thơ ấu, Simonova đã mắc
bệnh tim nghiêm trọng khiến cô luôn trong tình trạng kiệt sức. Cô phát hiện ra
thơ haiku trong một bệnh viện, trong một tuyển tập cũng có cả “thơ Ba Tư”
(“Persian poems”).
Khi gió đang thổi, cô đứng
dậy và đọc to lần đầu tiên nơi công cộng, đọc mỗi bài thơ hai lần.
Bài thứ nhất cô đọc cho
những người bạn không còn hiện diện.
Họ tan tác bay đi,
Như hoa anh đào trong
gió
Những người tôi trân
quý.
Bài thứ hai là ký ức về Kharkiv.
Tôi siết trong lòng bàn
tay
Vài mảnh vỡ tên lửa
Cơn đau không rời tôi.
Cô lật giở tập thơ bìa hồng
của cô, rồi chọn ra bài thơ cuối cùng.
Bầu trời tuyệt diệu
Vậy mà từ bầu trời
Mưa tên lửa rơi trên
chúng tôi.
Bạn cũng có thể xem video
của đài NHK Television dài 6:10 phút về nhà thơ nữ Vladislava Simonova:
https://www.youtube.com/watch?v=xd3h816Inw0
Chú ý: video có thể chuyển
sang phụ đề tiếng Việt hay tiếng Anh bằng cách chọn cc: rồi điều chỉnh bằng nút
răng cưa.
PHOTO 1:
Nhà thơ Vladislava
Simonova ngồi trước hình ảnh Ukraine đổ nát vì bom, dòng chữ tiếng Anh là bài
thơ haiku của cô: “Với giới nghiêm, mất điện / Chưa bao giờ trong đời tôi / Đã
thấy nhiều ngôi sao như thế.” (Hình: YouTube NHK)
PHOTO 2:
Nhà thơ Vladislava
Simonova (Hình: YouTube NHK)