900 . NGUYỄN VY KHANH : 50 NĂM BÁO CHÍ HẢI NGOẠI

50 NĂM BÁO CHÍ HẢI NGOẠI

tiếp theo 2 phần đã đưa lên FB các ngày 9 và 27-7-2026.

[Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải ngoại. Q. Thượng-Tổng Quan. “Chương IV: Báo chí, nhà xuất-bản và vài nhóm tiêu biểu”. Toronto: Nguyễn, 2025, tr. 645-690. Sách do lulu.com phát hành online]

III- TỪ SAU BIẾN CỐ BỨC TƯỜNG BÁ-LINH ĐẾN NĂM 2000

Bức tường Bá Linh sụp đổ từ ngày 9-11-1989 đã kéo theo sự biến dạng của chủ nghĩa Cộng-sản ở nhiều quốc-gia làm nức lòng hy vọng nơi người Việt hải-ngoại. Nhiều nỗ lực chính-trị và cộng đồng đã được các tổ chức và cá nhân tham gia, nhưng thiếu sức, thiếu đồng thuận, đoàn kết, đã phải thay đổi chiến lược, chiến thuật nhiều lần với nhân sự ngày thêm lão hoá. Chính quyền trong nước cũng đã phải sử dụng nhiều chiến thuật khác (bá đạo cũng có mà tiền cũng có) để đương đầu với những chống đối của cộng đồng người Việt hải-ngoại.

Thế Kỷ 21 của công ty Người Việt Inc ở Quận Cam California; số 1 ra tháng 5-1989, số cuối cùng 233 tháng 9-2008. Trong số đầu tiên với chủ đề “Năm lưu vong thứ 15 nghĩ về quê-hương, đất nước, con người”, Thế Kỷ 21 cho biết:“Thế kỷ trước mắt đang được mệnh danh ‘Thế kỷ Thái Bình Dương’. Đất nước quê hương gấm vóc ‘hình chữ S’ truyền lại từ bao đời cha ông, vẫn được mệnh danh là ‘Bao lơn Thái Bình Dương’. Không gian ấy, thời gian này, không thể nào còn đắm đuối trong vòng đói nghèo, bạo lực, suy đồi, tự diệt mãi. Góp lòng góp ý đưa vào cuộc chuyển đổi sinh tử cho hơn 60 triệu con người Việt ngẩng đầu lên, cùng thế giới đi vào thiên niên kỷ thứ ba đầy triển vọng xứng đáng cho con em là mục tiêu, là bầu khí, là hy vọng và là cuộc dấn thân, cuộc lên đường mà tạp chí Thế Kỷ 21 trân trọng đề nghị với quý vị” (tr. 4).

Chủ biên Vương Hữu Bột (ĐQT từ Canada, 1989-2001), Phạm Phú Minh (2001-8). Chủ nhiệm: Đỗ Ngọc Yến (1989-91), Lê Đình Điểu (1991-96), Phạm Phú Minh (1997-2001), Hoàng Ngọc Tuệ (2001-2004), Đỗ Việt Anh (2005-2008). Nhiều số đặc-biệt về các nhà báo và nhà văn thơ Hồ Hữu Tường (170), Võ Phiến, Thạch Lam, Phạm Quỳnh, Tự Lực Văn Đoàn,... hoặc chủ đề Nhớ Sài-Gòn, v.v. Đình bản sau số 233 tháng 9-2008.

Văn Xã số 1 ra tháng 1-1990, Nguyên Hương và Nguyễn Hữu Nghĩa chủ trương, đình bản sau số 3 tháng 7-1990. Trong bài mở đầu số 1, chủ biên cho biết : “ 'xã' ở đây là xã-hội, khu vực. Rộng hơn nữa, là căn cứ, là tổ chức, là đoàn thể. Trong khi làng văn là văn giới, thì văn xã là một tổ-chức của văn giới, qui tụ những người chung lý tưởng, chủ trương dùng văn-chương để phụng sự tổ quốc và dân-tộc... Làng Văn mang yếu tính đại chúng, Văn Xã đào sâu chuyên môn ... chú trọng về nghiên cứu, phê-bình...” (tr. 2-3). Số 2 đặc biệt về Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, số 3 đặc biệt 15 năm Văn-học lưu vong, với những tổng kết hoặc ghi nhận về văn-học lưu vong và / hoặc hải-ngoại, về thơ, về xuất-bản và phát hành sách báo ở hải-ngoại, ở Úc châu, báo Việt ở Âu châu, báo-chí ở Gia-nã-đại, phỏng vấn một số văn-nghệ sĩ Việt-Nam tại hải-ngoại, v.v.

Nhóm Tin Nhà (Nouvelles du pays/News from Home, 1990, Antony, Paris) và nhà xuất bản Tin: lúc đầu báo 3 tháng ra 1 số, song ngữ Pháp-Việt, sau dần chỉ tiếng Việt. Ban biên tập gồm Đỗ Mạnh Tri, Lê Thị Bạch Nhựt, Hồ Đỉnh, Nguyễn-Hữu Tấn-Đức, Phạm Đán Bình và Nguyễn Văn Tánh. Lúc mới ra cốt hổ trợ cựu linh mục Nguyễn Ngọc Lan và Lm. Chân Tín bị cộng-sản quản thúc, phổ biến thông tin tin tức trong nước rất cập nhật nhất là về tôn giáo (Công giáo và Phật Giáo) cũng như về chính trị, kèm những bài bình luận, phỏng vấn và đăng bài những nhân vật đối kháng trong nước như Hoàng Minh Chính, Hà Sĩ Phu, Nguyễn Ngọc Lan, Lữ Phương, ... cũng như làm sáng tỏ những khúc mắc Nguyễn Văn Trung, Phật giáo-Công giáo, ...

Nhóm Văn-hóa Pháp-Việt xuất-bản tờ Văn-Hóa (France-Vietnam Culture) ở miền Bắc nước Pháp từ thập niên 1990, Võ Đức Trung tức Võ Phước Hiếu chủ nhân NXB Lửa Thiêng trước 1975, chủ trương và chủ biên, một tạp-chí song ngữ Pháp-Việt, và cũng là nhà xuất-bản các tuyển tập truyện và thơ như Một Phần Tư Thế Kỷ Thi Ca Việt-Nam Hải Ngoại 1975-2000 (8 tập, 2003 – 2008), hai tuyển tập thi ca lưu vong Ba Mươi Năm Niềm Đau Còn Đó 1975-2005 (2006), Tình Lính Duyên Thơ (2008), cùng các tuyển tập hoài niệm Phi Vân, Nỗi Buồn Hoài Niệm (2009), Hiếu Đệ Lão Ngoan Đồng (2010) và An Khê Nguyễn Bính Thinh (2013) cùng với các tác-phẩm của Võ Đức Trung/ Võ Phước Hiếu như Thắp Sáng Hoàng Hôn (1989), Le Chemin vers la mer (1988), Coeur de mère (1989), Les Sentiers de l'Exil (Editions Feu Sacré, 2009), cũng như của Hiếu Đệ (Lưu Xứ U Minh) và vài tác giả khác.

Chân Nguyên “tạp-chí văn-nghệ và tư tưởng triết học Tây Đông” của Trung tâm Chân Nguyên ở Monterey Park CA, đường hướng mới từ năm 1990 (vốn xuất bản từ 10-1985), chủ-nhiệm Thích Viên Lý, chủ-bút Phạm Công Thiện, phụ tá chủ-bút Vĩnh Hảo, với sự cộng tác của Nghiêm Xuân Hồng, Mai Thảo, Du Tử Lê, Cao Đông Khánh, Phan Tấn Hải, Nguyễn Tất Nhiên, Cao Xuân Huy, v.v.

Khuông Việt do Hội Phật Tử Âu Châu chủ biên.

Tờ Người Dân của Mặt-Trận Dân-tộc Dân-chủ Việt-Nam xuất bản ở Santa Ana CA, số 1 (1-1990), lúc đầu báo giấy, sau thêm báo mạng. Theo Thư ngỏ thì “tạp-chí Người Dân ra đời với mục-đích tạo phương-tiện cho những người dân bình thường nói lên sự suy nghĩa của mình về nhựng mong ước, ưu tư đối với bản thân, đất nước”.

Văn Lang tập-san nghiên cứu Việt học, nhà Văn Nghệ ở Westminster CA phát hành, số 1 ra tháng 6-1991, đình bản sau số 5 (1993). Một nỗ lực nghiên cứu và bảo tồn văn-hóa dân-tộc đáng trân quí, về những đề tài, chủ đề văn-hóa, văn minh, lịch-sử,... Bài mới hoặc in lại, thời sự và tài liệu, của Nguyễn Thế Anh, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Hùng Cường, Nguyễn Hưng Quốc, Lê Thọ Giáo, Nguyễn Khắc Xuyên, Huỳnh Hữu Ủy, Đinh Trọng Hiếu, Thế Uyên, Như Hạnh, Tạ Chí Đại Trường, Trần Văn Tích, Đoàn Nhật Tấn, Đoàn Khoách, Nguyễn Khắc Kham, …

Đại Học của Đại học Huế được Hội Thân Hữu Đại Học Huế ở Mission Viejo, CA tục bản tạp-chí Đại Học của thời miền Nam, chỉ ra được số 1 ra tháng 7-1991, có bài viết của các giáo-sư Nguyễn Khắc Kham, Nguyễn Thế Anh, Đoàn Khoách, Nguyễn Xuân Thu, Tôn Thất Trình, Lê Tuyên, Lê Thọ Giáo và Raymond P. Tripp, Jr.

HỢP LƯU “tập san văn học nghệ thuật biên khảo”, ra mỗi 2 tháng, số 1 ra mắt đầu tháng 10-1991, do Khánh Trường chủ biên, Phan Tấn Hải phụ tá chủ biên (từ số 52 tháng 4&5-2000, Phạm Việt Cường thay thế) và một ban chủ trương có lúc trên 30 người trong số có Nhật Tiến, trên báo ban đầu ghi “Tân Thư & Thời Văn Publishing Group”. Báo được mạnh thường quân hỗ trợ tài chánh phần quan-trọng. Nhiều số đặc biệt chủ đề nhà văn hoặc văn-học. Tạp-chí bị chụp mũ và đe dọa (101). Sau 12 năm, Trần Vũ (HL 67) tổng kết rằng HL thành công hoàn toàn về giao lưu nhưng chỉ thất bại trong sáng-tác. Khánh Trường là chủ-nhiệm từ ban đầu đến số 83, chủ biên Khánh Trường, Phùng Nguyễn (66-69), Trần Vũ (70-83) rồi sau cùng là Đặng Hiền (84-). Khủng hoảng 3 năm đưa đến biến động về chủ biên HL đầu năm 2005 (với số 83, Trần Vũ rút lui, Đặng Hiền thế), nhóm biên tập Mai Ninh, Phạm Thị Ngọc, Nam Dao, Miêng, Phạm Trọng Luật,... ra đi kéo theo vài cây bút trẻ như Đặng Thơ Thơ, Nguyễn Hương,... đưa đến thành lập trang mạng Da Màu tháng 8-2006. Và sau số 116 (1-3/2012), Hợp Lưu tạm ngưng 1 năm, số 117 phát hành tháng 3-2013 thêm Tổng Thư Ký mới là Bùi Ngọc Khôi.

Hợp Lưu là tờ tạp-chí có sự góp mặt của nhiều nhà văn trong và ngoài nước, của những tiếng nói một thời khai phóng và dũng mãnh khai phá những đề tài và cách diễn tả mới, sâu, nặng. Báo có những số đặc biệt về chủ đề hoặc một tác giả. Tham luận, phê bình và nghiên cứu nhìn chung trung thực, đa phương và triệt để. Lúc thành lập, những người chủ trương có ý muốn thoát ra khỏi vòng kiềm tỏa của văn-học miền Nam trước 1975 nhưng một phần người cộng tác và bài vở vẫn có liên hệ với nền văn-học đó hoặc nói đến như đề tài. Một số bút chiến từ và trên tờ HL: thanh và tục, “phong trào sinh dục hoá thi ca” (từ số 31, 1996, đến số 36, 8&9-1997), về trí thức và phản trí thức trong văn-học Việt-Nam (HL 49 đến 55), về trí thức Việt-Nam (từ HL 61), Yêu (HL 68 và 69, 2003), Thế hệ sau chiến tranh (HL 72), Tình dục và các nhà văn nữ di dân (HL 81, 2&3-2005), 30 Tháng Tư Nhìn Từ Miền Nam (HL 82, 4-2005), … Những năm sau cùng chủ trương hòa hợp văn-nghệ đã hết cần thiết, bài vở HL về văn-học nghệ-thuật bị chính-trị phe phái cực-đoan thay thế và nghiêng về trong nước hơn là hải-ngoại như lúc đầu, về sáng-tác cũng như tiểu luận, mà việc chọn lọc bài vở cũng kém xưa, thiếu đa dạng và mới, có thể do vòng lẩn quẩn của việc không ra đều và tài chánh.

Khánh Trường khi trả lời phỏng vấn của Nguyễn Mạnh Trinh đã cho biết về lý do có mặt của Hợp Lưu: "Ngày nay, sau mười mấy năm, chiến tranh đã kết thúc, quốc gia đã độc lập, vấn nạn bức thiết nhất là làm thế nào đưa đất nước ra khỏi cảnh u tối, lạc hậu, nghèo đói, độc tài, chuyên chế. Muốn giải quyết vấn nạn này, trước tiên phải đưa dân tộc trở về với "đại khối". Tùy tâm cơ, hoàn cảnh, sở thích, mỗi người mỗi cách. Tôi yêu văn nghệ, vì vậy tôi chọn văn nghệ như phương tiện để góp phần thực hiện ước mơ kia. Ước mơ xóa bỏ những vĩ tuyến 17 trong lòng mỗi người Việt-Nam, ước mơ hợp lưu mọi tinh hoa của giống nòi, không phân biệt vị trí quá khứ. Nói theo ngôn ngữ Tạ Duy Anh: phải “bước qua lời nguyền," cái lời nguyền hình thành trong não trạng mỗi chúng ta, khởi từ thảm kịch qua phân Nam Bắc. Nói gọn lại, phải ý thức rằng, chúng ta, không chừa ai, đều là nạn nhân của một giai đoạn lịch sử. Nếu chưa đủ tỉnh táo và can đảm vượt thoát khỏi thân phận nạn nhân, thì, mãi mãi chúng ta sẽ còn trầm luân trong vũng lầy thù hận. Vô lý, vô nghĩa và bất nhân. Bất nhân với chính bản thân, đã đành, còn bất nhân với lịch sử nữa" (102). Dĩ nhiên, từ số 84, Đặng Hiền đưa tạp chí đi hướng có khác.

Giao Điểm ở Garden Grove VA, từ tháng 2-1991 đến 1997, của một nhóm Phật giáo cấp tiến nhưng phê phán cực đoan chính-trị và tôn giáo.

Trăm Con, tạp-chí “chính-trị văn-hóa văn-học nghệ-thuật” xuất-bản ở Toronto, số 1 ra tháng 6-1992, chủ biên Trân Sa, tổng-thư-ký Tư Đồ Tuệ, trị sự Hà Vũ Trọng, nhóm chủ trương ngoài ra thêm 6 người khác trong số có Nguyễn Văn Sơn và Hồ Đình Nghiêm, có sự cộng tác của nhiều cây bút trong và ngoài nước như Hồ Sĩ Khuê, Nguyễn Thị Chân Quỳnh, Phạm Xuân Đài, Diễm Châu, Nguyễn Văn Sâm, Nhật Tiến, Trương Vũ, Thụy Khuê, Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Cung Tích Biền, Khế Iêm, Nhật Chiêu, Hồ Đình Nghiêm, Bùi Chánh Thời, Đỗ Quyên, Đỗ Hữu Tài, Nguyễn Vy Khanh, v.v. Trăm Con sống không lâu nhưng một thời đã đóng vai trò vận động đổi thay văn-hóa cho thời hậu cộng-sản. Tạp-chí bị Nguyễn Hữu Nghĩa của tờ Làng Văn chụp mũ nằm trong chiến dịch Bông Hồng Xám của Việt Cộng (!) và tố Trăm Con "chối bỏ cờ vàng" (103).

NGÀY NAY bán nguyệt san, số ra mắt 1-1-1992, xuất-bản ở Houston TX, Nguyễn Ngọc Linh chủ-nhiệm, sau Trọng-Kim Trương Trọng Trác thay thế cho đến ngày ông mất năm 2009. Có ấn bản Minnesota. Ngày Nay chứng tỏ tính chuyên nghiệp và là diễn đàn khá đa dạng và cởi mở về chính-trị và các vấn-đề của đất nước cũng như cộng đồng hải-ngoại, được nhiều độc giả theo dõi và các cộng tác viên thuộc nhiều thế hệ ở nhiều quốc gia như Pháp, Úc, Canada, Hoa-Kỳ và cả trong nước.

Việt Báo phát hành hàng ngày trong vùng Quận Cam California từ ngày 5-9-1992, sau hơn 27 năm, đến tháng 12-2019 chuyển sang tuần báo giấy tập trung vào văn hoá, văn học, nghệ thuật.... Ban Biên Tập thường trực gồm có Trần Dạ Từ, Nhã Ca, Nguyễn Xuân Nghĩa, Phan Tấn Hải, Trịnh Y Thư, Doãn Hưng, Hoà Bình, Nguyễn Thanh Huy, với sự góp mặt của các văn hữu khắp nơi – cùng nhật-báo mạng vẫn xuất hiện. Giải “Viết Về Nước Mỹ” (Writing for America Awards) do Viet Bao Foundation điều hành đã hoạt động từ năm 2000 sau in thành tuyển tập, được 23 tập vào năm 2023.

Hướng Việt của Hội Văn-hóa Khoa học Việt-Nam ở Houston TX từ 1993; chủ biên Nguyễn Tường Vũ, thư ký tòa soạn Trần Nhật Thùy, song ngữ Việt-Anh nhưng chủ yếu tiếng Việt. Tạp chí này là có liên hệ đến chính trị theo nghĩa rộng đào luyện con người trẻ.

DÒNG VIỆT của SEACAEF (Southeast Asian Culture and Education Foundation), từ tháng 9 năm 1993 và số cuối 23 (15-2-2009), sống được 17 năm, “chủ trương qui kết mọi hành trang khiêm tốn, chỉ nhằm mục đích rất giới hạn: hỗ trợ cho các thế hệ Việt-Nam ở hải ngoại sau 1975 tìm hiểu các nhà biên khảo, các học giả, các vị giáo sư và nhân sĩ ở Việt-Nam Cộng Hoà ...” số 1 do Hà Mai Phương chủ nhiệm kiêm chủ bút, và 2 “guest editor” là Nguyễn Ðình Hoà, Nguyễn Khắc Kham. Số 2, guest editor là Nguyễn Ðình Hoà và Lê Văn. Số 3, mùa Thu 1996, guest editor được đổi sang Việt ngữ là Chủ trương Biên tập gồm Nguyễn Khắc Hoạch và Lê Văn. Số 4 Chủ trương Biên tập là Lê Thanh Minh Châu và Lê Văn. Số 5, Chủ trương Biên tập là Võ Long Tê và Lê Văn. Năm 1999, Dòng Việt số 6 làm chủ đề Ðại học Văn Khoa Sài Gòn, chủ trương là Trần Hồng Châu (bút hiệu của giáo sư Nguyễn Khắc Hoạch) và Lê Văn. Mỗi số là tuyển tập về một chủ đề gồm bài mới hoặc in lại: ngôn-ngữ văn tự Việt-Nam (1), ngôn-ngữ và văn-học Việt-Nam (2, 4), chữ nghĩa tiếng Việt (3), tưởng niệm GS Bùi Xuân Bào (5), đại học Văn khoa Sài-Gòn (6, 7, 9), đại học sư phạm Huế (8, 10), kỷ niệm 200 năm cố đô Huế (11, 12, 14), Đoạn trường tân thanh (13, 16, 18), vua Quang Trung Nguyễn Huệ (15), cuộc Nam-tiến của dân-tộc Việt (17), văn-học Nam-kỳ lục-tỉnh (19, 20), Hàn Mặc Tử thi nhân Bình Định (21), văn-học triều Nguyễn (22, 23).

Hương Văn “tập san sáng tác biên-khảo văn-học”, “phát hành mỗi mùa trong năm”, Westminster CA, từ 1993. Chủ biên Trần Sĩ Lâm, ban biên-tập: Bùi Bích Hà, Nguyễn Trung Hối, Huy Phương, Huy Trâm.

Tạp-chí THƠ nhóm chủ trương ban đầu gồm 12 nhà thơ, trước sau gồm Lê Bi, Hoàng Phủ Cương, Trang Châu, Phạm Việt Cường, Phan Tấn Hải, Khế Iêm, Đỗ Kh., Trầm Phục Khắc, Nguyễn Hoàng Nam, Chân Phương, Huỳnh Mạnh Tiên, Trịnh Y Thư, Nguyễn Tiến Văn, Lê Thị Thấm Vân, Ngu Yên. Khế Iêm phụ trách bài vở. Nhắm tạo diễn đàn chuyên về Thơ và một lối đi mới cho thi-ca, đã là đất nảy mầm và cổ võ thơ Tân hình-thức từ năm 2000. Ngoài thơ đủ thể-loại còn có văn xuôi và biên-khảo, dịch thuật về thơ và văn-học của Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Nguyễn Đăng Thường, Phan Tấn Hải, Phạm Thị Hoài,... Số 1 ra mắt mùa Thu năm 1994 ở vùng Orange County CA đến năm 2000 ra tam-cá-nguyệt, từ 2000 mỗi năm ra 2 số, ra được 27 số báo giấy (số cuối 27, Thu 2004 kỷ niệm 10 năm). Tháng 4 năm 2014, 10 năm sau, được làm sống lại với Báo Giấy Câu Lạc Bộ Tân Hình-Thức “vận động sáng tác và thảo luận” bên cạnh trang mạng thotanhinhthuc cổ võ cách tân thi ca Việt-Nam với thể-loại Tân hình-thức.

Đối Thoại, “thảo luận về những vấn-đề Việt-Nam”, 1994-1996, của Hoàng Sử Mai.

Đi Tới “tờ báo của người Việt xa xứ”, sau thêm phụ đề “dân tộc - nhân bản - khai phóng”, số ra mắt tháng 5 năm 1994, chủ-nhiệm Đoàn Minh Hoá, chủ-bút BS Nguyễn Minh Đức, giám đốc Ngô Xuân Vinh, với ban tham vấn và cộng tác viên hùng hậu. Lời Thưa mở đầu số 1 cho biết “tờ báo được hình thánh từ những ban khoăn, suy nghĩ của chúng tôi, những người Việt xa xứ, đã qua nhiều khó khăn , nhọc nhằn về vật chất cũng như tinh thần, để mới có thể có mặt thành bước đầu trên quãng đường dài phía trước. (...) Tạp-chí Đi Tới sẵn sàng và hân hạnh là diễn đàn trình bày ý kiến của những người dân không có cơ hội lên tiếng, làm nhiệm vụ thông tin cho các sinh-hoạt của các hội đoàn, đảng phái, tôn giáo để phục vụ độc giả Việt-Nam xa xứ. Từ đó, trên lập trường quốc-gia dân-tộc Tạp-chí Đi Tới cố gắng đóng góp phần khả năng của mình để phục vụ khuynh hướng phát huy tinh thần dân-tộc, và chủ trương tôn trọng tự do, dân-chủ và nhân quyền”. Bộ cũ ngưng với số 37 (6-6-1997). Bộ mới số 1 ra tiếp ngày 1-8-1997, Đoàn Minh hoá chủ-nhiệm chủ-bút, Lê Quốc Uy tổng-thư-ký, Nguyễn Minh Đức chủ biên văn-nghệ, chủ biên mỹ thuật Nguyễn Tài, họa sĩ Nguyễn Quốc Tuấn phụ trách trình bày và tác-giả nhiều hình bìa. Từ số 24 bộ mới tháng 8-1999, chủ-nhiệm là Đoàn Minh Quân, chủ-bút vẫn là Đoàn Minh hoá và vẫn tổng-thư-ký Lê Quốc Uy. Được sự cộng tác của nhiều cây viết Bắc Mỹ, nhiều số theo chủ đề. Số cuối 84 ra tháng 10&12-2005 sau 12 năm góp mặt sinh hoạt văn-hóa và chính-trị của người Việt hải-ngoại, đã thành công gây thao thức về tương lai dân-tộc và đất nước cũng như nhìn lại một số biến cố lịch-sử với những quan điểm và tầm nhìn khác nhau. Thời mạng lưới toàn cầu, Đi Tới phát hành các số đặc biệt “Sài Gòn Của Mình” (4-2020) , “Sài Gòn và Hà-Nội, quê hương niềm mơ ước” (3-2022) và “Đồng Bằng Sông Cửu Long” (4-2023).

Nghệ Thuật (số 1, 6-1994) bán nguyệt san rồi nguyệt san “văn-nghệ điện ảnh thông tin” của nhạc sĩ Lê Dinh từ vùng Montréal, Canada. Nội-dung văn-nghệ, lập trường chính-trị vững vàng, đã đình bản với số 156 (3-2007).

Thẩm Mỹ của nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương, số 1 ra tháng 12-1994 chuyên về nghệ-thuật trình diễn; trước đó nhạc sĩ đã ra tờ Đêm Màu Hồng.

Cỏ Thơm tam cá nguyệt san, Richmond VA vùng Washington D.C., từ năm 1995 cho đến nay, chủ-nhiệm Nguyễn Thị Ngọc Dung, 2 phó chủ-nhiệm, 3 đồng chủ-bút Trần Bích San, Ngô Tằng Giao và Phạm Văn Tuấn, với sự cộng tác của các nhà văn thơ trước và sau 1975. Sau này Phan Anh Dũng chủ nhiệm, Phan Khâm phó chủ nhiệm và chủ bút Trần Bích San (mất ngày 9-1-2021).

TRIẾT “tạp-chí triết học và tư tưởng”, số ra mắt tháng 10-1995, vùng San Jose CA, Nguyễn Hữu Liêm chủ-nhiệm, Như Hạnh chủ-bút triết Đông, Phan Công Chánh chủ-bút triết Tây, tổng thư ký Phạm Việt Cường, ra được 4 số thì đình bản năm 1997. Nội-dung phong phú, tác-giả trong ngành, đề tài không thiếu nhưng không nhiều độc giả ở hải-ngoại. Tục bản báo mạng với số 5, 7-2021, chủ nhiệm Nguyễn Hữu Liêm, chủ bút Dương Ngọc Dũng – “Từ bàn viết Chủ nhiệm” cho biết: “Chúng tôi hân hạnh được tục bản tập san TRIẾT: Tạp chí Triết học và Tư tưởng. Đây là số 5 với phiên bản mới online. Sau hơn 20 năm vắng mặt, chúng tôi tưởng rằng TRIẾT sẽ không bao giờ được tục bản. Việc xuất bản một tập san chuyên môn, bằng Việt ngữ ở hải ngoại qua hình thức báo giấy như từ số 1 đến số 4, đã là một công việc vô cùng khó khăn, từ tài chánh đến phát hành. Nay nhờ vào kỹ thuật internet, việc phát hành online đã trở nên dễ dàng hơn nhiều (…).

Hai mươi năm là cả một thế hệ đời người. Phần lớn anh em trong ban Biên tập nay đã vào tuổi nghỉ hưu, sức khỏe và lòng nhiệt thành cũng đã giảm đi nhiều. Không những thế, nhiều người chúng tôi cũng đã có cái nhìn khác về Triết học và Tư tưởng. Tuy thế, chúng tôi vẫn nghĩ rằng một tập san tiếng Việt chuyên môn cho lãnh vực Triết học vẫn là điều cần thiết trong bối cảnh thiếu vắng một cơ sở học thuật tự do và độc lập cho một ngành rất thiết yếu cho nhu cầu phát huy tư tưởng theo tiêu chuẩn học thuật nghiêm chỉnh.

Triết học thuộc về lãnh vực chuyên ngành, mang tính học thuật cao, đòi hỏi trình độ và phẩm chất hàn lâm – và người tham dự phải đã được huấn luyện theo tiêu chuẩn khoa học. Triết không như văn chương hay thi ca vốn tràn ngập các diễn đàn tiếng Việt từ trong nước đến hải ngoại bấy lâu nay. Ai trong người Việt cũng có thể viết truyện ngắn, bút ký, sáng tác thơ – nhưng nếu không được huấn luyện chuyên môn trong ngành Triết thì không thể hiểu Triết hay viết Triết. Triết cũng không phải là một ngành về đạo học, huyền bí học, hay các lãnh vực tương tự. Ai đó có thể tự xưng mình là người hiểu biết và có thể viết về, ví dụ, Bát Nhã Tâm Kinh, về Dịch Lý, về Tân Ước – nhưng đó chưa phải là Triết học. Chúng ta đã có quá nhiều nhà văn, thi sĩ, nhà đạo học vốn bàn những vấn đề mà chúng tôi nghĩ là thiếu cơ sở học thuật, lý tính và khoa học cơ bản. Triết là một khoa học như các nghành khoa học Tây phương khác vốn đặt cơ sở trên lý luận, logic, và theo quy tắc và nguyên lý học thuật mà truyền thống Triết học thế giới đã xây dựng từ hằng ngàn năm qua…”.

KHỞI HÀNH nhà thơ Viên Linh tục bản tờ báo của Hội Văn Nghệ Sĩ Quân Đội trước 1975, với bộ mới số 1, 11-1996 (như là số 157 năm thứ sáu, để nối tiếp bộ cũ ở Sài-Gòn) với đề tài “Dạ Ký Từ Hà-Nội”. “Tạp-chí sáng-tác sinh hoạt văn-học nghệ-thuật”, ra hàng tháng tại Midway City CA (số 1, giá 3.50MK), đến tháng Tư 2014 ra mỗi 2 tháng, và số cuối 249-250 tháng 4&5-2018. Viên Linh chủ-nhiệm, chủ-bút kiêm tổng thư ký tòa soạn, Nguyễn Tà Cúc thư ký toà soạn; chủ trương tiếp nối văn-học miền Nam, giới thiệu các tác-giả sinh tiền và chiêu niệm các vị đã mất, chủ yếu là văn-nghệ sĩ miền Bắc trước và sau 1954, với sự góp mặt của Mặc Đỗ, Trần Ngọc Ninh, Hà Thượng Nhân, Lê Huy Oanh, Xuân Vũ, Trần Hồng Châu, Trần Trọng San, Tuệ Sỹ, ký giả Nguyễn Tú, Thái Tuấn, Duy Thanh, Cung Trầm Tưởng, Văn Quang, Họa sĩ Chóe Nguyễn Hải Chí, Huỳnh Hữu Ủy, Trần Tuấn Kiệt, v.v. Ông viết vào năm 2014: “Chủ trương lúc lên đường từ 1996 tới nay vẫn được tiếp tục: Khởi Hành có mặt để bảo tồn, duy trì và phát triển di sản văn học miền Nam, Văn Học Việt Nam” (Khởi Hành, số 209-210, May-July, 2014, lời mở đầu).

Theo nhà văn Viên Linh, với mục-đích viết lại lịch-sử văn-học miền Nam, Khởi Hành thực hiện trên mỗi số một chủ đề và "trong 13 năm đầu với 158 số báo, khoảng hơn 100 chủ đề đã được thực hiện từ văn chương tới nghệ thuật, từ sử cận đại tới các vấn đề nhân văn, thời thế, những bí mật chính trị và cuộc chiến Việt-Nam". Tạp-chí lập Giải văn chương Toàn Sự Nghiệp hai năm tổ chức một lần và tổ chức được 3 Giải thưởng: năm 2005, giải trao cho nhà văn Nguyễn Thụy Long, tác giả Loan Mắt Nhung và các truyện ngắn đăng trên tạp-chí Khởi Hành. Năm 2007, là nhà thơ Hữu Loan và năm 2009 giải được trao cho nhà văn Văn Quang - “tác giả Chân Trời Tím và 187 bài ký sự 'Lẩm cẩm Sài Gòn Thiên hạ sự'”. Một số báo Chủ đề: “Tưởng niệm Chu Tử” (6, 9-1997); “Chiêu niệm Nhà văn Nguyễn Mạnh Côn” (20, 6-1998); Hồ Hữu Tường (21, 7-1998); Đinh Hùng (22, 8-98); “Bùi Giáng, tiếng ca chung cuộc” (25, 11-98); Tô Thùy Yên (26, 12-98); Vũ Hoàng Chương (35, 9-99); “Ải Nam Quan không còn nữa” (số 58, 8-2001); Hoàng Trúc Ly (104, 6-2005); “Làm văn-nghệ tại Sài-Gòn, trước và sau 1975” (105, 7-2005); “Khởi Hành Bộ Cũ-Tạp chí văn chương của nhiều thế hệ nhà văn Miền Nam trước 1975″ (số 155, 9-2009); Dịch thuật: Tâm Hồn và Đất Nước Người, Tác Gỉả (168); “Văn học Việt-Nam & Văn học Miền Nam” (số 209&210, 5-7/2014); Sài gòn Văn nghệ 1954-1975; Phan Khôi và Bản dịch Kinh thánh Tin lành; Các nhân vật nữ và các nhà văn nữ (207&208, 3&4-2014); 60 Năm Thơ Xuân Việt-Nam 1954-2014; Phê bình 3 cuốn Hồi ký tiêu biểu của văn giới Miền Nam; Tưởng niệm Phan Khôi (số 215-216, 12-2014 &1-2015),…

SÓNG VĂN “tập san văn-học nghệ-thuật” số 1 ra tháng 3 năm 1996 và số cuối 15 ra tháng 10-12 năm 1999; có thêm phần tiếng Anh, do Nguyễn Sao Mai chủ biên, cùng Hoàng Thị Bích Ti (rời ban chủ biên từ số 11 tháng 11-1997), mỗi năm 4 số, tòa soạn tại Miami FL - nơi gặp gỡ, chuyển tiếp giữa thế hệ văn-học trước và sau 1975. Đến năm 2002 (số 1, Spring 2002, số cuối 8, Spring 2006 đặc-biệt về thi ca Tân hình-thức), Nguyễn Sao Mai chủ biên thêm tập san tiếng Anh Wordbridge “the Magazine of Literature & Literature in Translation” phát hành 2 số mỗi năm, giới thiệu sáng tác nguyên bản tiếng Anh, các tác-giả và phiên dịch tác-phẩm của nhà văn Việt-Nam hải-ngoại dưới hình-thức báo giấy và liên mạng (http://www.thewriterspost.net/. Sóng Văn còn là nơi xuất-bản một số tác-phẩm văn-học.

Hải Ngoại Nhân Văn, ở Boston MA, chủ biên Hồ Công Tâm, ghi là 'tạp-chí sáng tác nghị luận chính-trị văn-học' nhưng trong thực tế là một tờ báo đấu tranh kiểu canh chừng và chống đối chính-trị ngày càng một chiều chuyên đả phá chụp mũ những nhân-vật cộng đồng, chính-trị và văn giới. Số 1 ra tháng 7-1997. Trước đó và cùng thời, Hồ Công Tâm chủ-bút các tờ tạp-chí Dân Chủ Mới và Phương Đông phát hành cũng ở vùng Boston MA.

Tạp chí VIỆT – “cộng hoà văn chương thế kỷ 21”, lúc đầu nhắm cộng đồng người Việt ở Úc Châu, sau phát hành và lan khắp các Châu khác, số 1 ra đầu năm 1998, số cuối 8 giữa năm 2001 - chủ-nhiệm Phan Việt Thủy, chủ-bút Nguyễn Hưng Quốc, phụ tá chủ-bút Hoàng-Ngọc Tuấn. Việt chủ xướng một nền “Cộng Hoà Văn Chương Thế Kỷ 21”, dùng lý của hậu-hiện-đại để đưa văn-học Việt-Nam từ “phong thái đình làng” và “tính chất tiểu nông” ra khỏi chốn lũy tre, đã xuất-bản theo chủ đề cho mỗi số: 1- Số đặc-biệt về thơ; 2- Sống và viết ở hải-ngoại; 3- Cái mới trong văn-chương; 4- Tình yêu, tình dục & phái tính trong văn học; 5- Họ đã viết văn, làm thơ như thế nào?; 6- Văn chương Việt-Nam bước vào thế kỷ 21; 7- Chủ nghĩa hậu-hiện-đại và văn học Việt-Nam và 8- Lý thuyết, phê bình & sáng tác văn học. Sau khi báo giấy đình bản, đến năm 2002 trở thành báo mạng Tiền Vệ - như ghi trên tiêu đề nhập vào “là một trung tâm văn học và nghệ thuật trên mạng lưới thông tin toàn cầu, với hai hoạt động chính là phổ biến các tác phẩm mới và tiến hành các cuộc tranh luận về văn học nghệ thuật. Mục đích chủ yếu của Tiền Vệ là nhằm góp phần xây dựng một khối Thịnh Vượng Chung của văn học nghệ thuật Việt-Nam, nơi, bất chấp những dị biệt về địa lý và chính trị, mọi người có thể gặp gỡ nhau trong nỗ lực tìm tòi và thử nghiệm để trả công việc sáng tác trở về đúng nguyên nghĩa của nó: làm ra cái mới”.

Văn Hoá Việt-Nam “văn hoá còn, dân tộc còn”, tập san nghiên cứu, lý luận và văn-nghệ, Phạm Quang Tân chủ-nhiệm, Lê Cần Thơ chủ-bút, xuất-bản ở Houston TX, số 1 mùa Hè 1998 và đình bản sau số 89, Hè 2020. Còn xuất-bản ấn phẩm Nam Quốc Sơn Hà Nam Đế Cư tuyển tập những bài viết lịch-sử và văn-hóa dân-tộc Việt-Nam với mục-đích nhắn gởi các thế hệ trẻ ở xứ người “rằng một phần lãnh thổ của ông cha chúng ta để lại đang bị Trung Cộng chiếm cứ, phần lãnh thổ đó tức là quần đảo Hoàng Sa, đã bị thất thủ vào ngày 20 tháng 1 năm 1974”, ra được 2 tập năm 2001 và 2003 - tập sau thêm “phần lãnh thổ mới bị mất từ cuối năm 1999 và năm 2000”), phát hành sau khi thông tin về hiệp ước thứ nhất nhượng đảo cho Trung Cộng.

VĂN TUYỂN, tạp-chí văn-học nghệ-thuật, do Phạm Ngọc, Nguyễn Phúc Sông Hương (tức Thái Luân trước 1975), Lê Quang Sinh và Vũ Thành chủ trương, Phạm Ngọc chủ biên, trị sự Hà Anh Tú, bộ mới số 1 ra tháng 9-1998.

PHỐ VĂN, tạp-chí văn-học nghệ-thuật ra hàng tháng, ở Garland (Texas), nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp chủ biên, số 1 ra mắt vào tháng 5-2000 và đình bản 9 năm sau với số 87 phát hành tháng 10-2008, sau chuyển sang Internet với trang mạng phovanblog. Tạp-chí bài vở chọn lọc và hình-thức rất nghệ-thuật với những phụ bản tranh vẽ, có số đặc-biệt về các nhà văn (Võ Hoàng, V.S. Naipul, Cao Đông Khánh, v.v.). Các cuộc phỏng vấn các văn nghệ sỉ về “Sài Gòn Đoá vàng trong trí nhớ” (số 1), Hiện tượng các nhà văn nữ (số 2),… Bài vở và cộng tác viên thuộc nhiều thế hệ.

Văn Phong, tạp-chí văn-học nghệ-thuật xuất-bản hàng tháng, vùng Washington D.C., từ 1999 với chủ-nhiệm Tạ Cự Hải, chủ-bút Tâm Minh Ngô Tằng Giao, phụ tá chủ-bút Lê Thuần Khương, thư ký tòa soạn Nguyễn Minh Nữu – ông còn là chủ nhiệm tuần báo Văn Nghệ vùng Washington D.C. từ năm 1997.

Việt Mercury tuần báo thuộc hệ thống San Jose Mercury, Trần Đệ chủ-bút, Nguyễn Xuân Hoàng tổng thư ký, số ra mắt ngày 19-1-1999. Viêt Mercury tuy không hẳn chuyên về văn-học nhưng vẫn có những bài viết và sáng tác văn-chương của các nhà văn nhà báo có tiếng và đặc-biệt với mục Sổ Tay Cộng Đồng (Lâm Văn Sang). Phần nào đã gây xáo trộn làng báo người Việt ở San Jose, các tờ khác hợp nhau đối phó. Đình bản 6 năm sau, số cuối ra ngày 11-11-2005. Trần Đệ sau đó ra VTimes với Lâm Văn Sang tổng thư-ký.

Quốc Dân Thời Báo xuất-bản mỗi tháng 2 số, ở vùng Houston, của Vũ Ngự Chiêu, báo chính-trị và đánh phá chính-trị, cá nhân. Trước/sau đó từ 1995, nhóm họ Vũ đã có tờ nguyệt san Quốc Dân “diễn đàn người Việt trầm lặng” ra thất thường và đụng độ 'văn-hóa', 'chính-trị' với nhiều nhóm và người Việt ở những tiểu bang và nước khác. Họ Vũ làm chủ-nhiệm và giám đốc chính-trị, tổng-thư-ký Bắc Giang, trong nhóm chủ biên có 1 số nhà văn thơ như Phan Nhật Nam, Long Ân, Hiếu Đệ, Mai Trung Tĩnh, Hứa Hoành và những Nguyễn Mạnh Quang, Đặng Hiền,... Trước đó ông ra tờ Lên Đường (1989) nhưng không thọ – chính báo của “sử gia” họ Vũ đã khởi đăng hồi-ký 'ma' của cựu đại sứ Pháp J-M Merillon trong số 4 (15-4-1989, tr. 32-45) và các báo khác lan truyển thành “bịa sử”.

Thời Báo, tuần báo “văn-hóa, đời-sống, sinh hoạt Little Saigon” CA, Du Miên chủ-nhiệm chủ-bút, Từ Hoài Ngọc tổng-thư-ký. Du Miên còn chủ trương Thư Viện Việt-Nam trên mạng Internet.

Viễn Đông nhật báo từ 1993 đến nay, trụ sở ở Westminster CA.

IV- GIAI ĐOẠN CHUYỂN ĐỘNG THẾ KỶ VÀ LÃO HÓA 2001-2015

Năm 2001 đánh dấu một thế kỷ và một thiên niên kỷ mới cho toàn nhân loại. Sinh mệnh văn-học hải-ngoại cũng bước vào một giai đoạn mới chuyển động thế kỷ và lão hoá sau khi đã trãi qua những giai đoạn di tản và lưu vong, tị nạn chính-trị, hy-vọng rồi hợp lưu và hoài niệm của 25 năm trước đó.

Trong giai đoạn mới này, văn-học người Việt hải-ngoại chuyển động theo lẽ tự nhiên lão hoá và bất ngờ – thêm nhân tố từ trong nước ra nhập cộng đồng hải-ngoại từ nay đa dạng nhưng đa số vẫn là tập thể tị nạn cùng con cháu họ và nói chung mang cùng tâm thức. Từ những năm đầu thế kỷ XXI, sinh hoạt văn-chương hải-ngoại như đã theo dòng sinh hoại mà trở nên trầm lắng, rất ít biến cố và tác-phẩm đáng kể. Các nhà văn thơ đã nổi tiếng từ trước 1975 lần lượt ngưng viết, bệnh tật và qua đời. Những nhà văn lớp tiếp theo cũng thay nhau buông bút nhưng cũng có nhiều người tiếp tục sáng-tác dù ít gây tiếng vang quan-trọng. Điểm đặc-biệt đáng ghi nhận là từ vài năm ngay trước và nhất là từ giai đoạn này, nội-dung của từ “lưu vong” có thể bớt được dùng, làm như bớt bi thảm - nghĩa là có hy vọng theo 2 nghĩa: trong nước nới lỏng kiểm soát di chuyển, thăm viếng và du lịch đối với người Việt hải-ngoại về, và nhà văn thơ hải-ngoại có thể nói đến quê-nhà nhiều hơn, theo nghĩa, gặp lại hơn chỉ là nhớ lại! Một số tạp chí mới ra đời ngay từ năm 2000 như để thích ứng với thời thế mới, nhân sự mới, bên cạnh các báo của giai đoạn trước tiếp tục sinh hoạt hoặc sẽ đình bản.

CHỦ ĐỀ giai phẩm, do Nguyễn Trung Hối chủ trương, xuất-bản ở Portland (Oregon), số 1 ra vào mùa Xuân năm 2000, ngưng sau số 12 năm 2002, tục bản với số 13 (Xuân 2008) và số cuối 15 (Xuân 2009). Mỗi số có một chủ đề chính: 1- Nhìn lại 100 năm văn-học; 2- Những dự phóng về thế kỷ mới; 3- Mùa Thu trong văn chương; 4- Về tiểu thuyết; 5- Họ làm thơ/viết văn cho ai?; 6-Về phê bình; 7- Về mỹ-học; 8- Thời đại phụ nữ; 9- Dục tính & Đồng tính luyến ái trong văn chương; 10- Văn chương lưu vong; 11- Sân khấu / Điện ảnh & Văn chương; 12- Chủ nghĩa & văn chương Hậu-thuộc-địa; 13- Tình Yêu & Cái Chết trong Văn chương; 14-Y học & Văn học / Bệnh tật & Văn chương và 15- Về Chiến tranh & Chiến tranh. “Mỗi số là một tuyển tập gồm những cây bút tiêu biểu ở hải ngoại có xu hướng viết mới về những vấn đề quan yếu tối cần thiết và bổ ích cho những ai yêu văn học” - một vận động văn-chương Hậu-hiện-đại và toàn cầu với sự có mặt và cộng tác của Trần Hồng Châu, Thanh Tâm Tuyền, Đặng Phùng Quân, Hoàng-Ngọc Tuấn, Nguyễn Minh Triết, Trần Văn Tích, Nguyễn Quốc Trụ, Triều Hoa Đại, Hoàng Chính, Phạm Ngọc, Luân Hoán, Nguyễn Vĩnh Long, Cổ Ngư, Nguyễn Đức Tùng, Nguyễn Trung Dũng, Thu Thuyền, Lâm Chương, Đức Phổ, Phan Xuân Sinh, Nguyễn Thị Thảo An, Nhật Nguyễn, Hoàng Xuân Sơn, Lưu Diệu Vân, Đặng Mai Lan, Khế Iêm, Nam Dao, Hải Phương, Ngự Thuyết, Tôn Thất Uẩn, Nguyễn Vy Khanh,... Chủ Đề vận động, phổ dương cái-mới-thật-mới, với lý luận, phê phán và sáng tác thực-địa Hậu Hiện-đại, Hậu Thực-dân, Hậu Cấu-trúc, Tân Hình-Thức, v.v.

ĐỊNH HƯỚNG, “tập san nghiên cứu và nghị luận” ra tam cá nguyệt, số 1 ra tháng 12-2000 tại Reichstett (Pháp), ban đầu là cơ quan của Công-giáo Việt-Nam Hải-ngoại sau trở thành cơ quan của Trung tâm Văn hoá Nguyễn Trường Tộ, do đức ông Trần Văn Hoài chủ trương và GS Nguyễn Đình Trúc phụ trách chủ bút và trị sự, Nguyễn Bá Tùng ấn loát. Ban biên tập ở nhiều nước, ngoài đức ông TVH và NĐT còn có các Lm. Vũ Đình Trác, Nguyễn Thái Hợp, Phan Đình Cho,... và Đoàn Xuân Kiên, Lê Hữu Mục, Nguyễn Vy Khanh, Võ Long Tê, Vũ Quốc Thúc, Nguyễn Lý Tưởng, v.v. Trung tâm còn phát hành tờ Liên Lạc Nhân Văn. Đình bản sau số 40 (mùa Xuân 2012), sau 19 năm hiện diện.

Thư Quán Bản Thảo ra mắt tháng 10-2001, chủ-biên Trần Hoài Thư, lúc đầu chung với Phạm Văn Nhàn và Cao Vị Khanh, sau Trần Hoài Thư và Phạm Văn Nhàn phụ trách với sự hợp tác của thân hữu trẻ. Thư Quán Bản Thảo “tuyển tập văn học nghệ thuật bất định kỳ”, đặc biệt đã ra các số đặc biệt về các nhà văn Y Uyên, Nguyễn Nghiệp Nhượng, Nguyễn Bắc Sơn, Võ Hồng, Dương Nghiễm Mậu, Lâm Hảo Dũng, Lâm Vị Thủy, Trần Dzạ Lữ, Doãn Dân, Nguyễn Nho Sa Mạc, Nguyễn Đức Sơn, Giang Hữu Tuyên, Khoa Hữu, Nh. Tay Ngàn, Phạm Ngọc Lư, Triều Sơn, Cao Đông Khánh, Nguyễn Kim Phượng, dịch giả Phùng Thăng, các nhà văn nữ, văn học miền Nam, GS Nguyễn Nam Châu, Trần Phong Giao, Lm. Thanh Lãng, ... và về các tạp-chí/nhóm Ý Thức, Bách Khoa, Hiện Đại, Sáng Tạo, Văn, Giữ Thơm Quê Mẹ, Tình Thương, Chính Văn, Tiền Tuyến, Chỉ Đạo, v.v. Trở thành Giai phẩm kể từ số 97 (3- 2022), hình thức thu gọn về một tác giả hoặc tác phẩm, và số cuối là số 106 tháng 10-2023. Chủ biên Trần Hoài Thư mất vì bạo bệnh ngày 27-5-2024.

Truyền Thông/Communications của BS Phạm Hữu Trác số ra mắt tháng 11-2001, với chủ trương “nhận định, trình bày những vấn đề hiện đại trên mọi lãnh vực văn hoá cũng như xã hội trong trào lưu tiến hoá hoàn cầu. Tạo lập một diễn đàn mới cho người Việt, đặc biệt là giới trẻ đang sống khắp nơi trên thế giới”, “xuất bản một năm bốn kỳ. Bài vở trong mỗi số do một chủ biên chọn lọc. Bài viết hoặc bằng tiếng Việt hoặc bằng Anh ngữ hoặc Pháp ngữ”. Đề tài thời sự, lịch-sử hoặc liên quan đến cộng đồng người Việt cần minh định, trao đổi để định hướng, mở ra hướng đi mới, bên cạnh những cái nhìn mới về văn-chương học thuật. Từ hình-thức ấn phẩm đơn sơ lúc đầu, tạp-chí ngày càng dày thêm nội-dung và trình bày mỹ thuật. Đình bản sau số 41-42 (Thu-Đông 2011) chủ đề “Nhìn qua cửa sổ” và bắt đầu chuyển sang hình-thức xuất-bản tác-phẩm (Vài Câu Chuyện Lịch Sử 2012, Công Trạng Văn Học Trong Các Xứ Đạo Đông-Xuân 2017, ...).

Tin Việt News vùng San Jose CA của ký giả Cao Sơn, ra hàng tuần từ năm 2000 đến khoảng 2014.

Việt Tide “tờ báo của trào lưu mới”, phát hành ở vùng Quận Cam, California, từ năm 2001.

NHÀ Magazine “đời-sống, văn-hóa, bản sắc”, tạp-chí nghệ-thuật song ngữ Anh-Việt ra mỗi 2 tháng, xuất-bản tại San Jose CA; số 1, tháng 7&8-2003, nhóm chủ trương và biên tập gồm những người trưởng thành ở hải-ngoại; chủ-nhiệm Nguyễn-Phạm Thanh-Sơn, chủ biên Nguyễn Khoa Thái Anh và Kathy Nguyễn, nhà thơ Phạm Ngọc phụ tá chủ biên. Bài vở và trình bày chọn lọc, chủ đề thay đổi theo mùa, lễ hội và biến cố, tất cả nhắm vào bản sắc văn-hóa Việt và đời-sống hiện đại mới ở Hoa-Kỳ. Số cuối năm thứ 5, số 2 tháng 3&4-2007.

GIÓ VĂN, tạp-chí văn-học số 1 tháng 4-2003, ban chủ biên gồm Hàn Song Tường, Nguyễn Thị Thanh Bình, Nguyễn Thị Ngọc Nhung và Trân Sa, từ số 2 Phan Tuyết Từ thay Trân Sa, với sự cộng tác thường xuyên của Đặng Phùng Quân, Hồ Trường An, Vũ Tiến Lập, Vương Đức Lệ, Nguyễn Thế Hoàng Linh, Trương Đình Luận, Cao Xuân Lý, Nguyễn Sao Mai, Chu Vương Miện, Cổ Ngư, Mạch Nha, Hoàng Xuân Sơn, Quỳnh Thi, Lê Thị Huệ , Khế Iêm, Hồ Đình Nghiêm, Thu Thuyền,... Tạp-chí văn-chương với những đặc điểm của những cây viết nữ và đề tài mở rộng (nữ quyền, giới tính - VTD tức Đặng Phùng Quân táo bạo trong “Valentine”, …).

Đồng Nai Cửu Long, số ra mắt tháng 11-2004 và số cuối 13, tháng 3-2012, chủ nhiệm GS Nguyễn Thanh Liêm. Mục-đích của Nhóm Nghiên Cứu Văn hoá ĐNCL (Đồng Nai Cửu Long - thuộc Lăng Ông Lê Văn Duyệt Foundation) là “nhóm anh em thích làm công việc nghiên cứu về các hình thức sinh hoạt của số người đến định cư ở vùng đất mới ở Nam Việt-Nam quen gọi là đất Nam Kỳ hay Lục Tĩnh (hay Đồng Nai Cửu Long). Nam Kỳ Lục Tỉnh thành hình ra sao, vào lúc nào? Những người Nam Kỳ Lục Tỉnh này là những ai, thuộc hạng người nào,và từ đâu đến? Họ mang theo với họ di sản văn hoá gì? Họ phải va chạm, thích nghi với những văn hoá khác đã có từ trước trên vùng đất này như thế nào? Và kết quả của những va chạm, pha trộn, thích nghi đó là những gì? Văn-hóa Việt-Nam từ xa xưa đến giờ và từ Bắc vào Nam đã có những biến đổi gì? Tại sao có những biến đổi đó? Những biến đổi văn hoá này có những lợi hại gì cho quốc gia dân-tộc Việt-Nam? Chúng tôi chủ trương rằng sự tìm hiểu chu đáo văn hoá của mỗi địa phương là một việc làm quan trọng vì sự hiểu biết này rất cần cho những nỗ lực bảo tồn và phát triển văn hoá cũng như tinh thần xây dựng đoàn kết quốc gia. Với "Lăng Ông Bà Chiểu " là biểu tượng của văn hoá Miền Nam, tức vùng Đồng Nai Cửu Long hay Gia Định xưa kia”. Và ban chủ biên xác định thêm: “trong việc xây dựng một nền văn hoá nhân bản, tân tiến, chúng tôi chủ trương phải lấy tinh thần nhân bản, dân tộc, khai phóng làm nền tảng. Chúng tôi tin rằng người dân Đồng Nai Cửu Long đã mang trong người cái mầm của tinh thần nhân bản, dân tộc, và khai phóng đó từ lúc họ bắt đầu cuộc sống ở vùng này”.

NGUỒN, “diễn đàn văn-học nghệ-thuật của Cơ sở Thi Văn Cội Nguồn”, số ra mắt tháng 4-2004, San Jose CA, chủ-nhiệm Trần Anh Lan, tổng thư ký Song Nhị với sự cộng tác của Diên Nghị, Cung Diễm,... Sang năm 2005, Song Nhị làm chủ-nhiệm sau khi TAL rời ban biên-tập

Phật Việt, tập san nghiên cứu Phật học, do Trung Tâm Phát Huy Văn Hóa Phật giáo Hải Ngoại ấn hành; chủ nhiệm Thích Nguyên Siêu, chủ-bút Phạm Công Thiện (Tuệ Sỹ chủ-bút tập san Nghiên Cứu Phật Học - ấn bản trong nước của tờ này), số 1 phát hành tháng 2-2004 ở San Diego CA (Thầy Thanh Tuệ của NXB An Tiêm phụ trách kỹ thuật số 1).

Việt Học tập san 3 tháng ra một số, do Viện Việt Học ở Westminster CA xuất-bản, số 1 ra mắt tháng 2-2005. Đầu năm 2018 Tập San Việt Học “ngôn ngữ-văn hoá -giáo dục-tuổi trẻ gốc Việt” chuyển sang mạng lưới toàn cầu cho đến nay. Viện còn xuất-bản Việt Học “Bản Tin Liên Lạc” số 1 ra tháng 6-2000.

Viet Tribune của chủ-nhiệm Trương Gia Vy, Nguyễn Xuân Hoàng phụ trách bài vở, xuất hiện từ năm 2005, với sự cộng tác của Hoàng Ngọc Nguyên, Giao Chỉ Vũ Văn Lộc, Tưởng Năng Tiến, Bùi Văn Phú, Nguyễn Xuân Nghĩa, v.v.

Phương Trời Cao Rộng tạp-chí văn-hóa và tư tưởng Phật giáo, xuất-bản từ 2006 ở Midway City, CA, chủ-nhiệm chủ-bút Vĩnh Hảo, nhà văn nhà thơ hải-ngoại đặc thù, nên phần văn-học nghệ-thuật đáng kể.

Việt Văn Mới nguyệt san, xuất bản ở Pháp, Từ Vũ phụ trách biên tập, số 1 ra ngày 15- 7-2013.

Văn Đàn Thời Đại “tiếng nói của văn nghệ sĩ tự do tranh đấu cho Việt Nam dân chủ tự do - thế giới hoà bình - nhân loại an lạc”, chủ biên Phạm Trần Anh, số 10 phát hành năm 2021.

Tân Văn thuộc hệ thống Sài-Gòn Nhỏ, chủ-bút Nguyễn Văn Lục cùng với ấn bản Montréal của tờ tuần báo Sài-Gòn Nhỏ, số ra mắt ngày 1-8-2007, đến tháng 6-2008 thì chủ-nhiệm Hoàng Dược Thảo kiêm chủ-bút thay NVL ở cả 2 tờ. Tân Văn in giấy báo, ra đều, nhưng phần lớn bài vở đã cũ hoặc lấy từ Internet.

KBC nguyệt san của cựu quân nhân Việt Nam Cộng hoà, tòa soạn đặt tại Westminster CA, phát hành từ năm 2001 và số cuối ra tháng 6-2024 - báo ngày càng thất thu, độc giả ngày càng lớn tuổi và nhân viên trị sự không kham nổi công việc. Nguyệt san KBC trong suốt 24 năm đã là nơi hội tụ của các cây bút từng mang áo lính, và nhiều công phu ghi nhận và giới thiệu các nhà văn từng cầm súng bảo vệ miền Nam Việt-Nam Cộng-Hoà, nay lớn tuổi hoặc đã mất. Những năm sau này, đã có những số đặc biệt về các biến cố và Người Lính Cầm Bút (2 số, 8-2021; 9-2021), Huy Phương (7-2021), Trần Hoài Thư (12-2021), Hoài Ziang Huy (7-2022), Mừng thượng thọ 100 tuổi nhà văn, nhà giáo Doãn Quốc Sỹ (2-2023), Cổ thành Quảng Trị (9-2023), Máu lửa Charlie 1972 (10-2023), Giới thiệu sách (3 số: 11-2023, 12-2023, 1-2024), Nguyễn Xuân Vinh (11-2022), Mùa Xuân Cuối Cùng 1975 (3-2024), Song Vũ Ngô Văn Xuân (4-2024), Khăn tang người vợ lính (5-2024), Trang Châu (6-2024).

Người Việt Montreal Canada, nguyệt san “thông tin, nghị luận văn-hóa”, ra mắt tháng 4 năm 2009, chủ-nhiệm Trần Mộng Lâm và chủ-bút đầu tiên Lâm Vĩnh Bình với ban chủ-biên ngoài 2 vị trên gồm thêm các ông Trang Châu, Nguyễn Lương Tuyền, Nguyễn Vy Khanh và Nguyễn Văn Lục; từ số 5 thay đổi chủ-bút và một số thành viên Ban biên tập, sau đó Ban quản trị gồm 4 vị và Giám đốc trị sự là ông Lê Văn Trang, ban chủ-biên gồm 3 ông NL Tuyền, TM Lâm và Trang Châu. Những người cộng tác sống ở Montreal, Canada, Hoa-Kỳ và Pháp. Báo rõ rệt gồm hai phần chính-trị và văn-nghệ bên cạnh y tế, xã-hội. Đến số 44 tháng 2-2013 thì báo đổi tên ngắn hơn, Người Việt Montreal và trở thành “cơ quan ngôn luận của Hội Cựu Quân Nhân QL Việt-Nam Cộng-Hòa /Montréal”, chủ nhiệm LV Trang, chủ-bút TM Lâm và Nguyễn Lương Tuyền phụ tá.

V- GIAI ĐOẠN “KHÔNG GIAN MẠNG” TOÀN CẦU 2015-2015

Từ năm 2015, văn-học hải-ngoại thêm hiện-tượng xuất-bản và phát hành qua mạng lưới thương mại amazon, lulu, barnes&noble,... có thể ghi nhận các nhà Nhân Ảnh, Người Việt Books, Văn Học Mới, Văn Học Press,... - tất cả đều có địa chỉ bưu-chính ở California Hoa Kỳ. Từ sự kiện toàn cầu này, xuất hiện các tạp chí giấy và phát hành online sau:

Văn Học Mới “tạp chí văn học nghệ thuật” ra mắt tháng 11-2018, ban đầu phát hành mỗi năm 3 số, sau đổi sang tam-cá-nguyệt và từ số 10 ra mỗi 2 tháng. Tòa soạn ở Westminster CA, nhà thơ nhà báo Hà Nguyên Du chủ biên và điều hành với sự tham gia và cộng tác của nhiều nhà văn thơ hải ngoại và trong nước thuộc nhiểu thế hệ. Mỗi số là một tuyển tập văn chương và biên khảo, ngoài ra có các số đặc biệt: 2- Tưởng niệm nhà văn Trần Văn Nam, 6- Vinh danh nhà văn/nhạc sĩ Nguyễn Đình Toàn, 8- Giai phẩm Chủ Đề, 10- Tưởng niệm các nhạc sĩ Nguyễn Hiền, Trầm Tử Thiêng và Lê Dinh, 20- Hoài Ziang Duy, 24- Nguyễn Trung Hối, 28- Nguyễn Văn Sâm, 31- Nguyễn Xuân Hoàng, 32- Nhạc sĩ Đỗ Lễ, v.v. VHM còn là nơi xuất bản các tác phẩm văn chương, biên khảo văn học, bút ký và phát hành qua các trang mạng amazon.

NGÔN NGỮ “tạp chí văn học nghệ thuật”, số 1 ra mắt ngày 1-5-2019, mỗi số trên 300 trang và ra mỗi 2 tháng. Nhóm chủ trương gồm Luân Hoán, Song Thao, Nguyễn Vy Khanh, Hồ Đình Nghiêm và Lê Hân, - kiêm điều hành tạp chí, tòa soạn ở San Jose rồi Hungtindon Beach, CA. Tuyển tập thơ văn và biên khảo, điểm sách, nội dung thêm phần tưởng nhớ các văn nghệ sĩ vừa qua đời. Một số đặc biệt đầu tiên tưởng niệm hai nhà văn Tô Thùy Yên và Hoàng Ngọc Biên đã phát hành số đầu tiên ra ngày 15-6-2019, và từ năm 2023 thường xuyên ra các số đặc biệt về một nhà văn thơ đang sinh hoạt như Khánh Trường (số 22, 1-2022), Nguyễn Vy Khanh (23, 1-2023), Trần Hoài Thư (24, 3-2023), Song Thao (25, 5-2023), Nguyên Minh (26, 7-2023), Hồ Đình Nghiêm (27, 9-2023), Lê Hân (30, 1-2024), Phương Tấn (31, 5-2024), Lữ Quỳnh (33, 9-2024), … hoặc xuất bản thành tập riêng “nhà văn, bằng hữu & văn chương”, của các nhà văn thơ Ngô Thế Vinh, Phạm Cao Hoàng, Đỗ Hồng Ngọc, Trần Hoài Thư, Song Thao, Phan Ni Tấn, Trần Vấn Lệ, trong cùng năm 2024, và Khánh Trường, Trương Vũ, Nguyễn Minh Nữu, Nguyễn Thị Khánh Minh, Phương Tấn, … trong năm 2025.

Trích Thư Tòa-soạn số ra mắt: “Theo quyết định của nhóm chủ trương, Ngôn Ngữ khởi hành vào đầu tháng 5-2019. Bìa số thứ nhất với tranh của họa sĩ Nguyễn Trọng Khôi do Trần Triết trình bày. Trên bìa có huy hiệu của tạp chí do Hồ Đình Nghiêm thực hiện.

Phần nội dung, chúng tôi hoan hỉ đón nhận khá đông cây bút thành danh góp tay, với đầy đủ bộ môn Thơ, Truyện, Nhận định, Biên khảo… Việc mới cũ của bài viết là một vấn đề chúng tôi thận trọng quyết định. Chúng tôi không kêu gọi những sáng tác phải hoàn toàn mới, chưa phổ biến bao giờ. Nhưng chúng tôi cũng mong quí bạn chọn gởi cho những bài mới nhất, hoặc vừa viết riêng cho Ngôn Ngữ càng quí.

Riêng với Thơ, chúng tôi xin phép chỉ nhận những sáng tác chưa phổ biến trên bất cứ sân chơi nào. Điều thiếu tế nhị này chỉ là giải pháp dành chỗ cho các bài thơ mới có mặt. Dĩ nhiên trong tương lai, rất có thể trên Ngôn Ngữ xuất hiện những bài thơ cũ do chúng tôi xin phép giới thiệu lại (...) Chúng tôi không dám hứa hẹn những ngoạn mục, nhưng quyết tâm sẽ làm được những gì nên làm thật tốt đẹp” (tr. 7).

Ngoài ra, vào giai đoạn này, các thi văn đoàn, các Hội ái hữu, các trung tâm Văn bút vẫn tiếp tục ấn hành các giai phẩm và đặc san, dù ít hơn trước – cùng trường hợp của một số các trang mạng văn học nghệ thuật vẫn tiếp tục sinh hoạt.

(Ngoài các báo và tạp chí nói trên phần lớn xuất bản ở Hoa-Kỳ, cũng cần lược qua một số cơ quan báo chí ở những nơi khác có cộng đồng người Việt sinh sống, ở phần tiếp sau).

[Văn-học Việt-Nam 50 Năm Hải ngoại. Q. Thượng, 2025, tr. 645-690. Sách do lulu.com phát hành online]