VĂN HÓA
VĂN LANG
Nếu
sử dụng bộ “ Đại Nam Quốc Sử Diễn Ca” của Lê Ngô Cát (triều Tự Đức) để có cái
nhìn sơ lược về lịch sử nước nhà, nhất là để tâm đến giai đoạn khởi sự lập quốc,
có lẽ ai cũng thích tìm biết những quốc hiệu có từ thuở ban đầu. Tất nhiên nhiều
người sẽ tìm đến tên nước cổ xưa nhất của Việt tộc thời vua Hùng:
“Hùng Vương đô ở Châu Phong,
Ấy nơi Bạch Hạc hợp dòng Thao giang.
Đặt tên là nước Văn Lang,
Chia mười lăm bộ, bản chương cũng liền…”
Tại
sao tổ tiên người Việt lại đặt tên nước là Văn Lang? “Văn Lang” [文郎]
ngữ nghĩa là gì?
§ Về chữ Văn này [文] : theo chiết tự, bên trên là bộ Đầu [亠], chỉ sự nhất quán; nằm dưới là chữ Nghệ [乂], chỉ cho việc cai trị, sự an bình, người
tài năng…Nói trọn nghĩa, hàm nghĩa trong Văn 文,
được hiểu đã có sự thống nhất về kỹ năng tổ chức cai trị, ổn định trật tự, đem
đến sự an lành cho dân chung.
§ Về chữ Lang [郎] : Văn tự cổ xưa có hình dạng chữ Ấp 邑, và Lương [良]
làm phù âm 古字形從邑,良聲 sau đó, chữ Ấp 邑đổi thành bộ Phụ [阝]. Theo chiết tự hiện nay, bên trái chữ Lương
[良], nghĩa là hoàn thiện, hoàn
hảo; bên phải là bộ Phụ [阝],
trước kia thuộc Ấp, để chỉ cho một vùng đất đã khai hoang, vỡ hoá, đã thuần dưỡng
…Nói trọn nghĩa, Lang là vùng đất đã có thôn trang gia súc quanh nhà, có con
người canh tác đồng áng ruộng nương, có sự sinh hoạt xã hội, có tổ chức chính
trị… Nói rộng hơn, là một lãnh thổ đã có chủ quyền.
Trong lịch sử hình thành chữ viết, ban đầu
con người mượn, hoặc bắt chước hình dạng của muôn loài. Chẳng hạn hình dạng mặt
trời để trở thành chữ Nhật [日]
trong Nho tự, hoặc hình tượng mặt trăng để tạo thành chữ Nguyệt [月] …để khắc (trên khối đá), vẽ (trên vách tường),
thắt gút (dây, chỉ sợi)… mà chế tác ra chữ viết, để ghi nhận, chép lại các hoạt
động của sự sống chung quanh…
Đó cũng chính là ý nghĩa chữ Văn [文] nguyên thủy (là ký sự) khi hình thành chữ
“Văn”.
Như vậy Văn Lang ở đây được hiểu là vùng đất
đã có biên vực, có cư dân, có tổ chức cai trị với mục đích đem đến sự an bình
nuôi dưỡng sự phát triển năng lực, năng khiếu con người trong lãnh thổ ấy.
Đến đây không thể không đề cập ngữ nghĩa
vương hiệu triều đại thời lập quốc, tức quốc hiệu của một nước “Hùng Vương” [雄王].
§ Về chữ Vương [王]: theo chiết tự, hình dạng ba vạch ngang tượng
trưng Trời, Đất và Người, và nét sọc đứng thể hiện sự nối kết “tam tài” 三才 trong vũ trụ là “Thiên Địa Nhân” thành một
thể duy nhất, và theo quan điểm Nho gia, người làm được việc đó gọi là Vương.
Cho nên trong Thuyết Văn chỉ rằng: Khổng Tử từng nói: “Thiên Địa Nhân” 天地人, “Tam quán vi vương” 三貫為王 là vậy. Nếu tìm hiểu nghĩa gốc xưa, thì trên
Giáp cốt văn, hình dạng của chữ Vương là cái búa rìu - “phủ việt” (hối) 斧鉞🪓.
§ Về chữ Hùng [雄] : theo chiết tự, bên trái là bộ Hoằng [厷], (được viết giản lược từ chữ 宏) biểu
thị sự to lớn, rộng rãi; bên phải là chữ Chuy [隹]
chỉ tên chung giống chim có đuôi ngắn. Nói trọn nghĩa thì Hùng là lãnh thổ của
cư dân lấy giống chim ấy làm vật tổ (totem). Nếu tìm đến nghĩa gốc xưa, thì
trên Giáp cốt văn, hình tượng của chữ
Hùng là cánh tay - “thủ tý” 手臂💪.
Còn theo nghĩa thông thường để giải thích ngữ
nghĩa Hùng, Hùng (với nghĩa đen) là vua các loài thú - “ thú trung chi hùng” [獸中之雄].
Tựu chung, với hai thích nghĩa trên, Hùng
Vương có thể hiểu theo nghĩa là người đứng đầu lãnh đạo tộc Việt, của lãnh thổ
Văn Lang.
Xem vậy, nước Văn Lang thời Hùng Vương đã có
một nền văn hoá thậm chí có văn hiến, bởi trải qua 18 đời vua Hùng Vương theo
truyền thuyết (?) nên mới thể hiện được Quốc hiệu và Vương hiệu như thế. Có thể
nói, Việt tộc lúc bấy giờ đã tiềm ẩn tính VĂN trong đời sống, đã dùng VĂN để
giáo hoá con người. Văn Lang đã hội đủ các yếu tố phát triển tiến bước tới văn
minh, như đoạn mở đầu của “Đại Nam Quốc Sử Diễn Ca” từng nhắc đến:
“Nghìn thu gặp hội thăng bình,
Sao khuê sáng vẻ Văn minh giữa trời
Lan đài dừng bút thảnh thơi,
Vâng đem quốc ngữ diễn lời sử xanh”…
Vậy mở rộng nghĩa ra ở đây, Văn nó như thế
nào, và Hoá là gì!?
§ Về chữ Văn [文]
: theo Đào Duy Anh, Văn còn có nghĩa là Người có học vấn, lời văn, là lễ pháp
(nghi lễ, phép tắc), là văn vẻ, dáng vẻ bề ngoài … vì bộ Nghệ [乂] trong chữ Văn [文] có hình dạng nét phẩy, nét phiệt giao thoa
lẫn nhau, hình thành biểu tượng của nét đẹp, biểu trưng sự cung kính của hai
cánh tay chắp vào nhau…
§ Về chữ Hoá [化]:
Hình dạng trên Giáp cốt văn, vẽ ra hình 2 người, một trước một sau, một trên một
dưới đảo ngược nhau, tượng trưng trong quá trình biến đổi từ trạng thái này
sang trạng thái khác, thuộc chữ hội ý. Theo chiết tự, bên trái là bộ Nhân đứng
[亻], chỉ người đã trưởng
thành; bên phải là chữ Chuỷ [匕],
biểu thị cái thìa, cái muỗng, dao găm,
lưỡi kiếm, mũi tên. Nói rộng ra, Hoá là vũ khí của con người để điều chỉnh cuộc
sống chung quanh theo lẽ tự nhiên. Cảm hoá có hai cách: nhẹ nhàng, ngọt ngào
(biểu tượng là củ cà rốt), hoặc là trừng phạt (biểu tượng là vũ khí). Ví như,
dùng chính trị mà cảm gọi là “Phong hoá” 風化,
dùng ân nghĩa mà cảm gọi là “Đức hoá” 德化,
dùng lễ giáo mà cảm gọi là “Văn hoá” [文化].
(ngữ nghĩa văn hoá ở đây được diễn giải theo tinh thần phương Đông, chứ không
theo ngữ nghĩa “Culture” theo tinh thần phương Tây).
Tóm lại, Văn hoá là biểu trưng của ân nghĩa,
lễ nghi, đạo đức, tư tưởng, tín ngưỡng, văn tự, ngôn ngữ, câu hò điệu hát, đàn
ca vũ nghệ …(thuộc tinh thần); y phục, trang sức, nhạc cụ, nhà cửa, cầu cống,
công trình kiến trúc, phương tiện đi lại…( thuộc vật chất) trong một xã hội có
tổ chức hẳn hoi.
Từ đó, Văn theo nghĩa là người có dáng văn vẻ
mẫu mực, có học vấn, có cống hiến lợi ích, là người có giá trị cho xã hội…, đó
là theo quan niệm Á Đông ngày xưa. Do đó, gần như ai cũng qúy trọng người có học
(dù chỉ biết đôi dăm ba kinh sử), thường gọi là “văn nhân” 文人. và không chỉ có ngần ấy thôi, thông thường
người có học đều đặt tên với những mỹ từ bằng chữ Văn. Ghế cho văn nhân ngồi được
gọi là “văn kỷ” 文几.
Giày cho văn nhân mang được gọi là “văn
hài” 文鞋. Tập
hợp các trước tác của văn nhân gọi là “văn uyển” 文苑.
Giấy mực, bút nghiên của văn nhân sử dụng gọi là “văn phòng tứ bửu” [文房四寶].
Trong ngôn ngữ dân gian Việt Nam cũng đã có
câu bày tỏ ước muốn kết thân với văn nhân qua câu ca dao:
Chẳng tham ruộng cá ao liền,
Chỉ tham cái bút cái nghiên anh đồ.
Cái bút cái nghiên của anh đồ đã thể hiện
tính VĂN trong đời sống của người Việt, dù trong thời bình hay thời chiến. Khi
binh lửa xảy ra, cây bút của Văn nhân không phải là không góp phần trong cuộc
chiến, những văn nhân cũng sẵn sàng khoác áo chinh nhân xông vào khói lửa như hình ảnh chàng tuổi trẻ
trong “Chinh Phụ Ngâm”:
Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt,
Xếp bút nghiên theo việc kiếm cung…
Nếu
nói về cuộc chiến chống ngoại xâm lần đầu tiên của nước Văn Lang, thì chính là
cuộc chiến với giặc Ân phương Bắc vào thời Hùng Vương thứ 6. Theo “Đại Việt Sử
Ký Toàn Thư” [大越史記全書], Kỷ
Hồng Bàng Thị :Có chuyện Phù Đổng Thiên Vương rất oai hùng. Đời sau
Lý Thái Tổ phong là Xung Thiên Thần Vương. (Đền
thờ ở cạnh chùa Kiến Sơ, hương Phù Đổng). “Đại Nam Quốc Sử Diễn Ca” mặc dù
không nói đầy đủ như “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư”, nhưng cũng thể hiện tính truyền
VĂN cho đời sau:
Sáu đời Hùng vận vừa suy
Vũ Ninh có giặc mới đi cầu tài
Làng Phù Đổng có một người
Sinh ra chẳng nói, chẳng cười trơ
trơ
Những ngờ oan trái bao giờ
Nào hay thần tướng đợi chờ phong
vân
“Nghe” vua cầu tướng ra quân
Thoắt ngồi, thoắt nói muôn phần
khích ngang …
Chỉ cần “Nghe” vua cầu tướng ra quân, cậu bé
bỗng nói được, bừng lớn dậy, sẵn sàng xin ra trận. Như thiên tướng, chàng trai
Phù Đổng ngày ấy cùng với giáp sắt, ngựa sắt ra uy sấm sét, nhổ tre đằng ngà
quét đánh binh tướng giặc Ân. Đến nửa chiều, giặc giẫm đạp lên nhau mà chạy. Bấy
giờ “Cậu bé phi ngựa lên trời mà đi (!?).
Không cần truy sát sinh linh.
Không cần đón nhận công trạng.
Không cần ban thưởng tung hô.
Không cần NGHE những lời xưng tụng của người
đời sau…
Nghe
- nghe - nghe… Việt Nho có hai chữ là Văn 聞
và Thính 聽 để
diễn đạt chữ Nghe.
§ Về chữ Văn [聞]
: nguyên nghĩa là nghe thấy, ngửi thấy, nghe được âm thanh, thuộc chữ hội ý, biểu
thị điều nghe mà biết, lời truyền đạt, tiếng động, nổi tiếng nổi danh…Trên Giáp
cốt văn có hình dạng một người dùng tay
kéo
một bên trái Tai xuống để lắng nghe. Văn 聞
: theo chiết tự, bao quanh bên ngoài là chữ Môn [門],
chỉ nhà có 2 cánh Cửa (khác với chữ Hộ [戶], chỉ nhà có một cánh Cửa khép mở); bên
trong là chữ Nhĩ [耳],
nghĩa là cái Tai 👂.
Đây là cái tai được nghe từ nội tâm con người, cái nghe trọn vẹn trong nhà
(theo nghĩa hẹp). Hàm nghĩa: Cái nghe được truyền đi từ cửa nhà này sang cửa
nhà khác, từ nơi này đến nơi khác, rồi đi ra khắp nơi… Nói rộng hơn nữa, Lịch
duyệt hoặc Hiểu biết của con người đều nhờ Tai (nghe), và Mắt (thấy) với tư duy
mà có. Ví như
-Nghe nhiều sẽ hiểu rộng - “Bác học đa văn” 博學多聞
-Nghe ít sẽ nông cạn - “Cô lậu quả văn” 孤陋寡聞.
-Tiếng nghe động tới cửa trời - “Thanh văn vũ
thiên” 聲聞于天
-Ngửi
thấy mùi hương rồi. “Văn kiến hương vị liễu” 聞見香味了
§ Văn 聞
với nghĩa “truyền văn”傳聞,
lời truyền đạt…lời nghe đồn. “Dự văn” 預聞,
đích thân đến tận nơi để nghe. “Lệnh văn” 令聞,
gọi là tiếng khen tốt. “Phong văn” 風聞,
là những mảng văn được nghe nói tới.
§ Văn [聞
với nghĩa là tiếng tăm, danh vọng, nổi tiếng nổi danh…Ví như, chỉ nghe qua danh tiếng mà chưa thấy được người,
hoặc nghe tiếng mà không thấy hình dáng
Đời
Tấn (Nam Bắc Triều), Trong Trang Tử, Thiên Vận,天運
Ngoại thiên, Quách Tượng chú giải:
“Thính chi bất văn kỳ thanh” 聽之不聞其聲
“Thị chi bất kiến kỳ hình”. 視之不見其形
Trong
“Xuất Sư Biểu” của Gia Cát Lượng thời Tam quốc (Nguỵ, Thục, Ngô) có câu: Chẳng
cần tiếng tăm truyền đến các nước chư hầu. - Bất cầu văn đạt vu chư hầu. 不求聞達于諸侯. Ở đây, cách hành xử của Thừa tướng nhà
Thục Hán (Khổng Minh) gặp được tính Văn 聞
của Phù Đổng Thiên Vương Việt tộc trong việc: Không cần đón nhận công trạng,
không cần Nghe lời xưng tụng của người đời sau…
§Văn
là pháp môn tu của Phật giáo trong Tam Vô Lậu Học; Văn, Tư, Tu: Nghe, suy ngẫm,
thực hành. Đức Phật thật công bằng và từ bi , Ngài luôn khuyến khích các môn đồ
hãy nghe và suy nghiệm cẩn thận bất cứ điều gì kể cả những gì Phật dạy, sau đó
tự thân thấy đúng thì mới làm theo, niềm tin mù quáng chỉ đem lại phiền não mà
thôi.
§ Về chữ Thính [聽] : theo chiết tự, bên trái kết hợp với hai bộ
Nhĩ [耳] và Vương [王] ; bên phải có bộ Nhất [一 ], bộ Tâm [心];
nằm dưới là chữ Thập [十]và
chữ Mãnh [皿 ].
Như vậy, Thính là nghe, nhưng dùng tai để nghe trực tiếp người đối thoại bằng sự
cảm nhận, chăm chú, tập trung từ đó đưa ra phán đoán đúng đắn: nên đồng tình
hay không. Thí dụ:
-
Nghe sách là Thính thư [聽書].
-
Thuận theo, vâng theo là Thính giáo [聽教];
-
Nghe theo lời nói và kế sách (của họ) - “Ngôn thính kế tùng” [言聽計從].
-Nơi
nghe hoà nhạc là Thính phòng [聽房].
-Nơi
toà xử kiện là Thính sự [聽事].
Phép xử kiện đời nhà Chu trải qua ba lần thẩm: sơ thẩm, tái thẩm và chung thẩm
gọi là Tam thính [三聽].
-Không
vâng theo, mặc cho tự nhiên.- “Thính kỳ tự nhiên”
聽其自然.
-Mặc
kệ, đi đâu thì đi - “Thính kỳ sờ chi”. [聽其所之].
§ Với
Thính theo nghĩa là Tai mắt. Tuân Tử có câu: Người nhân cái trị một nước mười dặm vuông, thì sẽ có con mắt đạt thấu tới trăm dặm. -
“Thả nhân nhân chi dụng thập lý chi quốc, tắc tương hữu bách lý chi thính”. [且仁人之用十里之國則將有百里之聽].
§ Với
Thính theo nghĩa nghe bằng cảm nhận, bằng tiếng lòng…Ví như, chỉ cần nghe tiếng
đàn đã biết được chí hướng của người. - “Thính huyền thanh tri nhã ý” [聽弦聲知雅意]. Xưa kia, Chung Tử Kỳ chỉ nghe qua tiếng
đàn của Bá Nha đã thấu suốt tiếng lòng Bá Nha. Cái nghe của Tử Kỳ đã đưa hai
người thành đôi bạn tri âm tri kỷ.
Như vậy, Văn và Thính đều có nghĩa là Nghe,
nhưng nghe với hai cách thế khác nhau. Thính là Nghe trong không gian hẹp, tiếp
nhận bằng sự chọn lọc, còn Văn là Nghe với không gian rộng, thu nhận mọi thông
tin. Tuy nhiên, Văn và Thính về sau, đều được kết hợp, sử dụng hài hoà với tính
VĂN trong đời sống.
Khởi đầu thời kỳ Xuân Thu, Quản Trọng một
chính trị gia phò tá Tề Hoàn Công chấn hưng thiên hạ, trong Tứ Duy, dùng Lễ
Nghĩa Liêm Sỉ [禮義廉恥]
là 4 thứ đạo đức để truyền Văn (hóa) cho người đời sau. Riêng về Liêm Sỉ, dường
như thời đại này, ít thấy ai xem trọng. Có lẽ người đời nay chưa kết hợp sử dụng
hài hoà giữa Liêm và Sỉ trong Thính 聽
và Văn 聞. Cho nên, Liêm và Sỉ đã thiếu
tính Văn [文]
trong đời sống.
Giữa thời kỳ Xuân Thu, Khổng Tử một nhà giáo
dục để vãn hồi trật tự xã hội trong bối cảnh trăm nhà trăm tư tưởng đã chủ
trương và chú trọng đến Lễ nhạc, Phép tắc, Văn hóa, lòng Nhân. Nhờ đó, tính Văn
của Nhân Lễ Nghĩa Lễ Tín Trí [仁禮義信智]
tự nó vẫn còn sức sống, vẫn chưa mai một hẳn cho tới tận hiện nay.
Nếu chỉ nói riêng về địa hạt văn hoá y phục,
trang sức, ẩm thực không thôi, với khởi nguyên đời nhà Chu từ công lao cải cách
đầu tiên của Chu Công Đán đề ra những điều căn bản, thì Quản Trọng là người có
công giữ gìn được nếp y quan (phục), văn vật .Tập quán phục sức (ăn mặc) đặc
trưng này, từng được Khổng Tử nhắc lại trong Luận Ngữ, thiên Hiến Vấn, rằng: Nếu
không có Quản Trọng, có lẽ chúng ta đã xoã tóc và cài vạt áo bên trái (như người
man di) mất rồi. - “Vi Quản Trọng, ngô kỳ bị phát tả nhậm hỹ” [微管仲吾其被髪左衽矣].
Như vậy, tính Văn trong đời sống, không những
ghi nhận Văn là người có học vấn, là lời văn, là văn vẻ nơi dáng người, là điều
nghe biết, lời truyền đạt, sự cảm nhận…, mà còn ghi nhận sự kiện, truyền đạt
thông tin bằng phán đoán, bằng chọn lọc… Văn chính là cái dấu vết do đạo đức lễ
nhạc giáo hoá mà có, nó mang vẻ đẹp rực rỡ của văn hoá tiến đến văn minh.
Tuy nhiên, mặc dầu Ca dao Việt Nam có câu ví
von đề cao “cái bút cái nghiên anh đồ”, nhưng bên cạnh lại cũng có câu khác cân
bằng hai mặt của một sự việc, thể hiện tính Văn trong đời sống:
“ Ai ơi đừng lấy học trò,
Dài lưng tốn vải ăn no lại nằm”.
Nhưng nói cho cùng, Văn luôn luôn là biểu tượng
của cái Đẹp. Những chữ Văn khác, tuy
không cùng tự dạng với Văn 文
và Văn 聞 bên trên, thì cũng nói lên
cái Đẹp, thuộc về thế giới tự nhiên, thế giới vật thể…:
-Chữ Văn [文]
vốn thông với chữ Văn [紋] này, chỉ những nét vân trên sự vật, ví như
những đường vân trên gấm lụa, vải vóc. Với bạc nén có vân trên mặt gọi là Ngân
văn [銀紋]. Với đá có nổi nét vân gọi
là Thạch vân [石紋]. Với
vân sóng nước lăn tăn gọi là Ba văn [波紋].
-Chữ Văn [彣]
: Nghĩa là màu sắc rực rỡ, xanh đỏ lẫn lộn. Điều này nhắc nhở, trong nguyên lý
3 màu: Đỏ, xanh (lá cây), xanh (da trời) tạo nên muôn sắc màu khác tuỳ theo tỷ
lệ ít hay nhiều của trong 3 màu pha trộn lẫn nhau, theo chứng minh từ Scottish
physicist and mathematician James Clerk Maxwell (1831-1879).
-Chữ Văn [雯]
: Nghĩa là những đám mây có hình hoa văn.
Cho
nên cái đẹp trong Văn chương, mức cảm thụ Chân thiện mỹ của Văn chương không thể
thiếu tính Văn trong đời sống. Văn học là khoa học nghiên cứu về Văn chương,
như vậy Văn học không thể không mang tính Văn. Do đó, con người dùng Văn làm
phương thức biểu đạt nhân tính và thế giới nội tâm. Văn cũng chính là biểu
trưng cho người là vậy.
Trong Kinh Dịch, quẻ Sơn Hoả Bí nói: Thiên
văn (văn vẻ của trời) và Nhân văn (văn vẻ của người). Thiên văn là chỉ quy luật
vận hành tự nhiên biến đổi. Nhân văn là chỉ Thi Thư Lễ Nhạc … giáo hoá đạo đức.
Cho nên có câu: Quán hồ thiên văn dĩ sát thời biến; Quán hồ nhân văn dĩ hoá
thành thiên hạ - [觀乎天文以察時變;
觀乎人文以化天下].
Nói chung, người Tây phương cũng đã có cùng
góc nhìn về chữ Văn 文
, về tính Văn trong đời sống, như Johanson người Anh từng nói:
-Văn
học là ánh sáng lý trí, nó giống như mặt trời, đôi khi có thể làm cho chúng ta
nhìn thấy những thứ mà chúng ta không thích. (Literature is the light of
reason, sometimes, can be able to make us see things we do not like).
Huxley, một người Anh khác cũng đã có
câu:
-Văn
học có thể giống như ánh sáng, chỉ cần mọi người sử dụng một cách thích hợp, nó
có thể hiểu thấu mọi thứ. (Literature can be as the light just like people used
appropriately, it can penetrate everything).
Đông phương và Tây phương tuy có hai nền văn
hoá khác nhau nhưng Tính Văn thì không khác: đó là vẻ đẹp muôn màu muốn vẻ của
đời sống từ thể chất lẫn tinh thần. Thế
giới này càng thăng tiến theo chiều hướng
thiện mỹ nếu con người hiểu biết duy trì Tính Văn cùng lúc với việc phát
triển khoa học kỹ thuật. Chính điều này
may ra mới có thể cứu vãn và hồi phục lại một thế giới hòa bình.
Lâm Minh Anh
